Micron Document
<!DOCTYPE html>
<html class="client-nojs vector-feature-language-in-header-enabled vector-feature-language-in-main-page-header-disabled vector-feature-page-tools-pinned-disabled vector-feature-toc-pinned-clientpref-0 vector-toc-not-available vector-feature-main-menu-pinned-disabled vector-feature-limited-width-clientpref-1 vector-feature-limited-width-content-enabled vector-feature-custom-font-size-clientpref-1 vector-feature-appearance-pinned-clientpref-0 vector-feature-night-mode-enabled skin-theme-clientpref-os vector-sticky-header-enabled" lang="fr" dir="ltr"><head>
<meta charset="UTF-8">
<title>Technoscience</title>
<meta name="viewport" content="width=device-width, initial-scale=1.0">
<link rel="icon" type="image/png" href="./_res_/favicon.png">
<link rel="canonical" href="https://fr.wikipedia.org/wiki/Technoscience"> <link href="./_mw_/ext.cite.styles.css" rel="stylesheet" type="text/css">
<link href="./_mw_/ext.wikimediamessages.styles.css" rel="stylesheet" type="text/css">
<link href="./_mw_/skins.vector.icons.css" rel="stylesheet" type="text/css">
<link href="./_mw_/skins.vector.search.codex.styles.css" rel="stylesheet" type="text/css">
<link href="./_mw_/skins.vector.styles.css" rel="stylesheet" type="text/css">
<meta name="ResourceLoaderDynamicStyles" content="">
<link rel="stylesheet" type="text/css" href="./_mw_/site.styles.css">
<link rel="stylesheet" type="text/css" href="./_mw_/noscript.css">
<link rel="stylesheet" type="text/css" href="./_res_/footer.css">
<link rel="stylesheet" type="text/css" href="./_res_/vector-2022.css">
</head>
<body class="skin--responsive skin-vector skin-vector-search-vue mediawiki ltr sitedir-ltr mw-hide-empty-elt ns-0 ns-subject page-Technoscience rootpage-Technoscience skin-vector-2022 action-view">
<div class="mw-page-container">
<div class="mw-page-container-inner">
<div class="mw-content-container">
<main id="content" class="mw-body">
<header class="mw-body-header vector-page-titlebar">
<h1 id="firstHeading" class="firstHeading mw-first-heading"><span class="mw-page-title-main">Technoscience</span></h1>
</header>
<a id="top"></a>
<div id="bodyContent" class="vector-body ve-init-mw-desktopArticleTarget-targetContainer" aria-labelledby="firstHeading" data-mw-ve-target-container="">
<div id="contentSub">
<div id="mw-content-subtitle"></div>
</div>
<div id="mw-content-text" class="mw-body-content mw-content-ltr" lang="fr" dir="ltr"><div class="mw-content-ltr mw-parser-output" lang="fr" dir="ltr"><p>Il est d'usage de considérer le philosophe belge <a href="Gilbert_Hottois" title="Gilbert Hottois">Gilbert Hottois</a> comme l'inventeur du <a href="N%C3%A9ologisme" title="Néologisme">néologisme</a> et <a href="Mot-valise" title="Mot-valise">mot-valise</a> <b>technoscience</b> en 1977<sup id="cite_ref-1" class="reference"><a href="#cite_note-1"><span class="cite-bracket">[</span>1<span class="cite-bracket">]</span></a></sup> afin de mettre en évidence le caractère intriqué des liens entre les <a href="Science" title="Science">sciences</a> et les <a href="Technique" title="Technique">techniques</a> et émettre la thèse que leur contrôle devient de plus en plus problématique au <abbr class="abbr" title="20ᵉ siècle"><span class="romain">XX</span><sup style="font-size:72%">e</sup></abbr>&nbsp;siècle. Toutefois, en 2015, <a href="Dominique_Raynaud" title="Dominique Raynaud">Dominique Raynaud</a> indique que ce mot a été utilisé de façon confidentielle dès le lendemain de la <a href="Seconde_Guerre_mondiale" title="Seconde Guerre mondiale">Seconde Guerre mondiale</a>&nbsp;; la première fois en 1946 par <a href="Harold_Dwight_Lasswell" class="mw-redirect" title="Harold Dwight Lasswell">Harold D. Lasswell</a>, politiste, psychanalyste et théoricien de la communication de masse américain&nbsp;; avant que le terme ne soit repris par Edgard Schieldrop en 1956 ou Lynton Caldwell en 1968 <sup id="cite_ref-2" class="reference"><a href="#cite_note-2"><span class="cite-bracket">[</span>2<span class="cite-bracket">]</span></a></sup>.
</p><p>Repris en 1987 par <a href="Dominique_Janicaud" title="Dominique Janicaud">Dominique Janicaud</a> <sup id="cite_ref-3" class="reference"><a href="#cite_note-3"><span class="cite-bracket">[</span>3<span class="cite-bracket">]</span></a></sup>, auteur de <i><a href="La_puissance_du_rationnel" class="mw-redirect" title="La puissance du rationnel">La puissance du rationnel</a></i>, et vulgarisé la même année par <a href="Bruno_Latour" title="Bruno Latour">Bruno Latour</a> <sup id="cite_ref-4" class="reference"><a href="#cite_note-4"><span class="cite-bracket">[</span>4<span class="cite-bracket">]</span></a></sup>, le terme entre dans le vocabulaire usuel dans les <a href="Ann%C3%A9es_1990" title="Années 1990">années 1990</a><sup id="cite_ref-5" class="reference"><a href="#cite_note-5"><span class="cite-bracket">[</span>5<span class="cite-bracket">]</span></a></sup>, utilisé notamment par les Américains <a href="Hubert_Dreyfus" title="Hubert Dreyfus">Hubert L. Dreyfus</a><sup id="cite_ref-6" class="reference"><a href="#cite_note-6"><span class="cite-bracket">[</span>6<span class="cite-bracket">]</span></a></sup>, <a href="Donna_Haraway" title="Donna Haraway">Donna Haraway</a> <sup id="cite_ref-7" class="reference"><a href="#cite_note-7"><span class="cite-bracket">[</span>7<span class="cite-bracket">]</span></a></sup> et Don Ihde<sup id="cite_ref-8" class="reference"><a href="#cite_note-8"><span class="cite-bracket">[</span>8<span class="cite-bracket">]</span></a></sup>. Après avoir connu un pic en 2001, il est aujourd'hui «&nbsp;revenu à la fréquence qu’il avait en 1993. Ce recul interroge le pouvoir heuristique qu’il aurait pour décrire et expliquer les transformations des sciences et techniques dans le monde contemporain&nbsp;», selon <a href="Dominique_Raynaud" title="Dominique Raynaud">Dominique Raynaud</a><sup id="cite_ref-9" class="reference"><a href="#cite_note-9"><span class="cite-bracket">[</span>9<span class="cite-bracket">]</span></a></sup>.
</p><p>Selon le philosophe François-David Sebbah le terme se retrouve essentiellement dans les discours militants (pour exprimer une inquiétude) mais est pratiquement absent dans le milieu scientifique et il est moins éclairant qu'il ne pose de questions, tant dans les champs de l’épistémologie, de l’économie et de la politique que dans ceux de la philosophie et de la métaphysique<sup id="cite_ref-10" class="reference"><a href="#cite_note-10"><span class="cite-bracket">[</span>10<span class="cite-bracket">]</span></a></sup>.
</p>

<div class="mw-heading mw-heading2"><h2 id="Problème_de_la_définition"><span id="Probl.C3.A8me_de_la_d.C3.A9finition"></span>Problème de la définition</h2></div><p>
Le philosophe <a href="Jean-Pierre_S%C3%A9ris" title="Jean-Pierre Séris">Jean-Pierre Séris</a> souligne en 1994 la difficulté de définir le terme&nbsp;: </p><blockquote>
<p>«&nbsp;<i>On a introduit depuis peu le terme de “technoscience” pour désigner le complexe de sciences et de techniques qui contrôle et commande la cohérence de la recherche et du développement. Complexe scientifico-technique, industriel et post-industriel, qui est une réalité sociologique, économique et politique. Nous nous interrogeons sur l’opportunité du recours à ce terme. Il est peu de découvertes scientifiques qui ne se monnaient aujourd’hui presque aussitôt en spectaculaires retombées technologiques (le laser), peu de découvertes scientifiques qui n’empruntent à une technologie leurs conditions mêmes de possibilité (le génie génétique). L’opposition grecque entre une épistémè contemplative, désintéressée et une technè utilitaire, active, débrouillarde et pratique ne nous parle plus… C’est un fait. Seule la nature de cette liaison pose un problème&nbsp;: parlera-t-on de parenté, de symbiose, de parasitisme, de collusion, de confusion, de couplage, de feed-back&nbsp;?...</i><sup id="cite_ref-11" class="reference"><a href="#cite_note-11"><span class="cite-bracket">[</span>11<span class="cite-bracket">]</span></a></sup>&nbsp;»
</p>
</blockquote>
<p>De fait, l'<a href="Histoire_des_sciences" title="Histoire des sciences">histoire des sciences</a> et l'<a href="Histoire_des_techniques" title="Histoire des techniques">histoire des techniques</a> sont étroitement liées. Deux types de liens sont ordinairement soulignés&nbsp;: l'<i>opérativité</i> et la <i>circularité</i>. Par opérativité, on entend le fait que la science ne se contente pas d'observer le réel, elle l'utilise, le modifie, l'enrichit... voire produit <i>techniquement</i> des phénomènes qui, sans elle, n'existeraient pas. C'est particulièrement le cas de la chimie&nbsp;: les chimistes ne cessent de synthétiser de nouvelles molécules, de nouveaux matériaux. Par circularité, on signifie que la technique produit des outils permettant de <i>savoir plus et mieux</i>. L'ordinateur est l'exemple même d'instrument permettant d'enrichir les sciences, en particulier les mathématiques.
</p><p>Toutefois, s'il s'agit de mettre en évidence l'intrication entre des champs jusqu'alors séparés, certains estiment qu'il n'y a aucune raison de s'en tenir à des relations de binômes. Ainsi, au concept de technoscience, le philosophe <a href="Jean-Claude_Baudet" title="Jean-Claude Baudet">Jean C. Baudet</a> préfère-t-il celui de <a href="STI" class="mw-disambig" title="STI">STI</a> (Science-Technique-Industrie) parce qu'aux composantes scientifique et technique, il intègre la dimension économique. Les querelles de dénomination sont nombreuses. Certains préfèrent parler de <a href="Technologie" title="Technologie">Technologie</a>, comme <a href="Michel_Puech" title="Michel Puech">Michel Puech</a> tandis que le sigle «&nbsp;R&amp;D&nbsp;» (pour <a href="Recherche_et_d%C3%A9veloppement" title="Recherche et développement">Recherche et Développement</a>) est régulièrement utilisé d'après <a href="Gilbert_Hottois" title="Gilbert Hottois">Gilbert Hottois</a> pour désigner le cœur de la <i>technoscience</i>, l'espace où se rencontrent chercheurs, ingénieurs et industriels.
</p><p>En 2015, <a href="Dominique_Raynaud" title="Dominique Raynaud">Dominique Raynaud</a> retient plusieurs objections à l'encontre du mot «&nbsp;technoscience&nbsp;» <sup id="cite_ref-12" class="reference"><a href="#cite_note-12"><span class="cite-bracket">[</span>12<span class="cite-bracket">]</span></a></sup>:
</p>
<ul><li>Désignant tantôt la réunion des sciences et des techniques, tantôt l’intersection entre sciences et techniques, sa définition reste vague.</li>
<li>Alors qu'il constitue un néologisme, il ne décrit nullement un phénomène nouveau.</li>
<li>Sa composante émotionnelle compromet son accès au statut de concept descriptif-explicatif.</li>
<li>Délaissé par les scientifiques et les ingénieurs, il n'aide en rien à orienter l’organisation des rapports entre sciences et techniques.</li>
<li>Alors qu'il n'est pratiquement utilisé que dans des milieux militants, son usage est en déclin.</li></ul>
<div class="mw-heading mw-heading2"><h2 id="Critique_divisée"><span id="Critique_divis.C3.A9e"></span>Critique divisée</h2></div>
<p>Le néologisme «&nbsp;technoscience&nbsp;» émerge à la fin des <a href="Ann%C3%A9es_1970" title="Années 1970">années 1970</a>, soit au début de la <a href="Crise_%C3%A9cologique" title="Crise écologique">crise écologique</a>, quand se propage dans les <a href="Soci%C3%A9t%C3%A9_industrielle" title="Société industrielle">sociétés industrialisées</a> le sentiment général que les scientifiques s'avouent dépassés par la façon dont leurs recherches, à peine écloses, sont appliquées dans l'<a href="Industrie" title="Industrie">industrie</a> dans des directions qu'ils n'ont pas du tout anticipées, voire qu'ils désapprouvent, en particulier dans les secteurs de l'<a href="Agriculture_intensive" title="Agriculture intensive">agriculture intensive</a> (notamment avec l'usage des produits <a href="Pesticide" title="Pesticide">pesticides</a>), de l'<a href="Industrie_de_l'armement" title="Industrie de l'armement">industrie de l'armement</a>, de la biochimie (travaux sur le <a href="Clonage" title="Clonage">clonage</a>) et des premières recherches sur le <a href="Interactions_homme-machine" class="mw-redirect" title="Interactions homme-machine">couplage homme-machine</a>.
</p><p>En réalité, les premiers doutes que les scientifiques émettent concernant les applications de leurs recherches remontent à la fin de la <a href="Seconde_Guerre_mondiale" title="Seconde Guerre mondiale">Seconde Guerre mondiale</a>, le <time class="nowrap" datetime="1945-07-16" data-sort-value="1945-07-16">16 juillet 1945</time> exactement, quand les Américains font exploser leur première <a href="Bombe_atomique" class="mw-redirect" title="Bombe atomique">bombe atomique</a> dans l’un de leurs déserts. Sidérés par le spectacle, soixante-dix des physiciens qui s'étaient investis dans la conception de la bombe (<a href="Projet_Manhattan" title="Projet Manhattan">Projet Manhattan</a>) adressent une <a href="P%C3%A9tition_Szil%C3%A1rd" title="Pétition Szilárd">pétition au président des États-Unis</a>, <a href="Harry_S._Truman" title="Harry S. Truman">Truman</a>, pour lui demander que l’arme ne soit utilisée contre des humains qu’après que sa puissance leur ait été démontrée. Peine perdue puisque, trois semaines plus tard, l'armée américaine détruit les villes japonaises d'<a href="Hiroshima" title="Hiroshima">Hiroshima</a> et <a href="Nagasaki" title="Nagasaki">Nagasaki</a>.
</p><p>Depuis cette date, la plupart des scientifiques admettent qu'ils sont confrontés à des problèmes <a href="%C3%89thique" title="Éthique">éthiques</a> qu'ils ne peuvent résoudre selon les catégories traditionnelles du bien et du mal et qu'ils se voient contraints d'entretenir une conception du monde fondée sur la prise de <a href="Risque" title="Risque">risques</a> incessante<sup id="cite_ref-13" class="reference"><a href="#cite_note-13"><span class="cite-bracket">[</span>13<span class="cite-bracket">]</span></a></sup>.
</p><p>Certains philosophes, sociologues et historiens des techniques assimilent cette vision du monde à une <a href="Id%C3%A9ologie" title="Idéologie">idéologie</a>, voire à un <a href="Totalitarisme" title="Totalitarisme">totalitarisme</a> d'un type nouveau. Ils en voient la cause dans le fait que les outils et instruments conçus et utilisés par les scientifiques sont considérés comme «&nbsp;neutres&nbsp;» alors qu'en réalité, leur prolifération et leur interconnexion influent profondément sur le cours de l'histoire. Mais parmi ces intellectuels, il faut distinguer ceux qui recourent sans hésitation au terme «&nbsp;technoscience&nbsp;» (<a href="Gilbert_Hottois" title="Gilbert Hottois">Gilbert Hottois</a> est le premier d'entre eux) et ceux qui, au contraire, y voient une source de confusion.
</p>

<p>En France, avant même que le mot «&nbsp;technoscience&nbsp;» soit créé et usité, <a href="Jacques_Ellul" title="Jacques Ellul">Jacques Ellul</a> fait partie de ceux pour qui non seulement les rapports entre «&nbsp;science&nbsp;» et «&nbsp;technique&nbsp;» mais le mot «&nbsp;technique&nbsp;» lui-même sont devenus profondément problématiques. Selon lui, en effet, «&nbsp;la technique&nbsp;» a radicalement changé de statut au cours du <abbr class="abbr" title="20ᵉ siècle"><span class="romain">XX</span><sup style="font-size:72%">e</sup></abbr>&nbsp;siècle&nbsp;: elle ne doit plus être définie en termes d'outils ou d'infrastructures, elle n'est plus «&nbsp;un ensemble de moyens au service de finalités diverses&nbsp;», elle est devenue une <i>finalité</i> à part entière, ce que traduit le dicton populaire «&nbsp;on n'arrête pas le progrès&nbsp;». Consécutivement au mouvement de <a href="S%C3%A9cularisation" title="Sécularisation">sécularisation</a> et de l'<a href="Progr%C3%A8s" title="Progrès">idéologie du progrès</a> qui ont gagné l'ensemble de l'Occident à partir des <a href="Lumi%C3%A8res_(philosophie)" title="Lumières (philosophie)">Lumières</a>, la technique exige d'être considérée non plus seulement en tant que phénomène objectif («&nbsp;le <a href="Progr%C3%A8s_technique" title="Progrès technique">progrès technique</a>&nbsp;») mais aussi - et surtout - en termes d'<a href="Histoire_des_repr%C3%A9sentations" title="Histoire des représentations">évolution des mentalités</a>, en tant qu'<a href="Id%C3%A9ologie" title="Idéologie">idéologie</a>&nbsp;: elle constitue avant tout un <i>état d'esprit</i>, qui plus est la <a href="Doxa" title="Doxa">pensée dominante</a> du <abbr class="abbr" title="20ᵉ siècle"><span class="romain">XX</span><sup style="font-size:72%">e</sup></abbr>&nbsp;siècle.
</p><p>
En 1952, Ellul estime qu'elle est devenue une finalité car, collectivement et <a href="Inconscient" title="Inconscient">inconsciemment</a>, elle est «&nbsp;<a href="Sacralisation" title="Sacralisation">sacralisée</a>&nbsp;»<sup id="cite_ref-14" class="reference"><a href="#cite_note-14"><span class="cite-bracket">[</span>14<span class="cite-bracket">]</span></a></sup>. Pour le moins doit-on la définir comme «&nbsp;la préoccupation de l'immense majorité des hommes de notre temps de rechercher en toutes choses la méthode absolument la plus efficace&nbsp;»<sup id="cite_ref-15" class="reference"><a href="#cite_note-15"><span class="cite-bracket">[</span>15<span class="cite-bracket">]</span></a></sup>. En conséquence, il est vain (car illusoire) de critiquer la technique si l'on en reste à une vision <a href="Objectivisme" class="mw-disambig" title="Objectivisme">objectiviste</a>. Ellul tient pour un <a href="Lieu_commun" title="Lieu commun">lieu commun</a> le fait de ne considérer la technique que comme «&nbsp;l'application de la science&nbsp;». Il tient en revanche à découpler les deux termes&nbsp;: </p><blockquote>
<p>«&nbsp;La relation de la science et de la technique est de ces sujets classiques au baccalauréat. (...) Chacun sait que la technique est une application de la science et, plus particulièrement, la science étant spéculation pure, la technique va apparaître comme le point de contact entre la réalité matérielle et le résultat scientifique, mais aussi bien comme le résultat expérimental, comme une mise en oeuvre des preuves, que l'on adaptera à la vie pratique. Cette vue traditionnelle est radicalement fausse. Elle ne rend compte que d'une catégorie scientifique et d'un bref laps de temps&nbsp;: elle n'est vraie que pour les <a href="Sciences_physiques" title="Sciences physiques">sciences physiques</a> et que pour le <abbr class="abbr" title="19ᵉ siècle"><span class="romain">XIX</span><sup style="font-size:72%">e</sup></abbr>&nbsp;siècle. On ne peut donc fonder là-dessus une considération générale. Sous l'angle historique, une simple remarque détruira (cette approche)&nbsp;: historiquement, la technique a <i>précédé</i> la science, l'homme primitif a connu des techniques. Dans la <a href="Civilisation_hell%C3%A9nistique" title="Civilisation hellénistique">civilisation hellénistique</a>, ce sont les techniques orientales qui arrivent les premières, non dérivées de la <a href="Sciences_grecques" title="Sciences grecques">science grecque</a>. Donc, historiquement, ce rapport science-technique doit être inverse. (...) On sait que dans bien des cas, même en physique au <abbr class="abbr" title="19ᵉ siècle"><span class="romain">XIX</span><sup style="font-size:72%">e</sup></abbr>&nbsp;siècle, <i>la technique précède la science</i>. L'exemple le plus connu est celui de la <a href="Machine_%C3%A0_vapeur" title="Machine à vapeur">machine à vapeur</a>. C'est une réalisation pure du génie expérimental<sup id="cite_ref-16" class="reference"><a href="#cite_note-16"><span class="cite-bracket">[</span>16<span class="cite-bracket">]</span></a></sup>.&nbsp;»
</p>
</blockquote><p>Se référant aux analyses de l'essayiste autrichien <a href="Robert_Jungk" title="Robert Jungk">Robert Jungk</a>, Ellul estime que&nbsp;: </p><blockquote>
<p>«&nbsp;la plupart des chercheurs dans un laboratoire sont des techniciens qui font un travail éloigné de ce qu'on imagine être le travail scientifique. (...) Cette relation entre science et technique devient encore plus obscure si l'on considère des domaines plus nouveaux, où il n'y a plus aucune frontière. (Par exemple), où commence et où finit la technique en <a href="Biologie" title="Biologie">biologie</a>&nbsp;? (...) Ce n'est pas l'application qui caractérise (la) technique car, <i>sans (celle-ci), préalable ou concomitante, la science n'a aucune existence particulière</i>.<br> (Même chose) en économie politique&nbsp;: (...) c'est la technique économique qui forme aujourd'hui la matière même de la pensée économique <sup id="cite_ref-Jacques_Ellul2008Jacques_Ellul20086-7_17-0" class="reference"><a href="#cite_note-Jacques_Ellul2008Jacques_Ellul20086-7-17"><span class="cite-bracket">[</span>17<span class="cite-bracket">]</span></a></sup>.&nbsp;»
</p>
</blockquote><p>Ellul poursuit&nbsp;: </p><blockquote>
<p>«&nbsp;Bien entendu, il n'est pas question de minimiser l'activité scientifique mais de constater seulement que, dans les faits historiques, elle est <i>surclassée</i> par l'activité technique <sup id="cite_ref-Jacques_Ellul2008Jacques_Ellul20087_18-0" class="reference"><a href="#cite_note-Jacques_Ellul2008Jacques_Ellul20087-18"><span class="cite-bracket">[</span>18<span class="cite-bracket">]</span></a></sup>.&nbsp;»
</p>
</blockquote><p> Et il conclut sa démonstration en avançant la thèse que non seulement la technique ne peut plus être considérée comme un moyen (ou un ensemble de moyens) produit en vue d'atteindre une fin mais - citant <a href="Marcel_Mauss" title="Marcel Mauss">Marcel Mauss</a> - que c'est la science qui, désormais, est rabaissée au rang de simple accessoire de la technique&nbsp;: </p><blockquote>
<p>«&nbsp;«&nbsp;Même la science, la magnifique science, est devenue un élément de la technique, un moyen&nbsp;». (...) Peut-être d'ailleurs - et c'est partiellement la pensée d'<a href="Albert_Einstein" title="Albert Einstein">Einstein</a> - la technique dévorante finira t-elle par dévorer la science <sup id="cite_ref-Jacques_Ellul2008Jacques_Ellul20088_19-0" class="reference"><a href="#cite_note-Jacques_Ellul2008Jacques_Ellul20088-19"><span class="cite-bracket">[</span>19<span class="cite-bracket">]</span></a></sup>.&nbsp;»
</p>
</blockquote>
<p>Au <abbr class="abbr" title="21ᵉ siècle"><span class="romain">XXI</span><sup style="font-size:72%">e</sup></abbr>&nbsp;siècle, dans le sillage de la pensée ellulienne, certains militants <a href="Technocritique" title="Technocritique">technocritiques</a> expliquent le succès du mot «&nbsp;technoscience&nbsp;» par «&nbsp;le fait que le processus technicien (reste) vécu comme un ensemble de faits et n'est (toujours) pas reconnu comme une croyance collective&nbsp;»<sup id="cite_ref-20" class="reference"><a href="#cite_note-20"><span class="cite-bracket">[</span>20<span class="cite-bracket">]</span></a></sup>.
</p>
<div class="mw-heading mw-heading2"><h2 id="Éthique_paralysée"><span id=".C3.89thique_paralys.C3.A9e"></span>Éthique paralysée</h2></div>
<p>En conclusion de son analyse du mot «&nbsp;technoscience&nbsp;», <a href="Dominique_Raynaud" title="Dominique Raynaud">Dominique Raynaud</a> estime que ce mot doit être soit abandonné, car considéré comme un simple <a href="Buzzword" title="Buzzword">buzzword</a> sans avenir, soit redéfini. Cette difficulté à définir par un mot («&nbsp;technoscience&nbsp;» ou un autre) le fait que les humains se sentent littéralement dépassés par le <a href="Progr%C3%A8s_technique" title="Progrès technique">progrès technique</a> tient au fait que celui-ci rend toujours plus caducs les <a href="%C3%89thique" title="Éthique">repères éthiques</a> traditionnels. De fait, il contraint les humains à se situer de plus en plus "<a href="Par-del%C3%A0_bien_et_mal" class="mw-redirect" title="Par-delà bien et mal">par delà le bien et le mal</a>". En 1979, le philosophe allemand <a href="Hans_Jonas" title="Hans Jonas">Hans Jonas</a> écrit&nbsp;: «&nbsp;La technique moderne a introduit des actions d'un ordre de grandeur tellement nouveau, avec des objets tellement inédits et des conséquences tellement inédites, que le cadre de l'éthique antérieure ne peut plus convenir&nbsp;»<sup id="cite_ref-21" class="reference"><a href="#cite_note-21"><span class="cite-bracket">[</span>21<span class="cite-bracket">]</span></a></sup>.
</p><p>En 1973, <a href="Jacques_Ellul" title="Jacques Ellul">Jacques Ellul</a> reprend sa théorie sur les relations entre «&nbsp;la science&nbsp;» et «&nbsp;la technique&nbsp;» mais cette fois, pour étudier les places respectives que ces deux phénomènes occupent dans l'imaginaire collectif<sup id="cite_ref-22" class="reference"><a href="#cite_note-22"><span class="cite-bracket">[</span>22<span class="cite-bracket">]</span></a></sup>. Comme d'autres, il observe que les <a href="Automation" class="mw-redirect" title="Automation">machines automatisées</a> remplacent de plus en plus les humains sur leurs lieux de travail car elles sont plus <a href="Efficacit%C3%A9" title="Efficacité">efficaces</a>. Selon lui, il en est ainsi à la suite de deux importants changements de mentalité successifs&nbsp;:
</p>
<ul><li>Au <a href="XVIIIe_si%C3%A8cle" title="XVIIIe siècle"><abbr class="abbr" title="18ᵉ siècle"><span class="romain">XVIII</span><sup style="font-size:72%">e</sup></abbr>&nbsp;siècle</a>, les humains ont érigé le <a href="Travail" title="Travail">travail</a> en <a href="Valeur" class="mw-disambig" title="Valeur">valeur</a>, convaincus que, malgré les contraintes, travailler mène au <a href="Bonheur" title="Bonheur">bonheur</a>, lequel est une «&nbsp;idée neuve&nbsp;» (expression du révolutionnaire <a href="Louis_Antoine_de_Saint-Just" title="Louis Antoine de Saint-Just">Saint-Just</a>) que dans la mesure où, en société <a href="S%C3%A9cularisation" title="Sécularisation">sécularisée</a>, il se substitue à l'image du <a href="Paradis" title="Paradis">Paradis</a> des chrétiens <sup id="cite_ref-23" class="reference"><a href="#cite_note-23"><span class="cite-bracket">[</span>23<span class="cite-bracket">]</span></a></sup>.</li>
<li>Au <a href="XXe_si%C3%A8cle" title="XXe siècle"><abbr class="abbr" title="20ᵉ siècle"><span class="romain">XX</span><sup style="font-size:72%">e</sup></abbr>&nbsp;siècle</a>, les machines dépassant en efficacité le travail humain, elles sont d'autant plus <i>sacralisées</i> que l'efficacité est sur-valorisée&nbsp;: "Ce n'est pas la technique qui nous asservit mais le <a href="Sacralisation" title="Sacralisation">sacré transféré</a> à la technique"<sup id="cite_ref-24" class="reference"><a href="#cite_note-24"><span class="cite-bracket">[</span>24<span class="cite-bracket">]</span></a></sup>.</li></ul>
<p>Dans ces conditions, la technique, dans ses fondements, échappe non seulement à tout contrôle politique<sup id="cite_ref-25" class="reference"><a href="#cite_note-25"><span class="cite-bracket">[</span>25<span class="cite-bracket">]</span></a></sup> mais à tout jugement éthique. L'éthique n'a plus aucun rapport à des principes tels que le bien et le mal, elle est rabaissée à de simples critères <a href="Utilitarisme" title="Utilitarisme">utilitaristes</a>, en premier lieu, donc, celui de l'<a href="Efficacit%C3%A9" title="Efficacité">efficacité</a>. Elle n'est plus vécue comme un ensemble de <i>commandements</i> mais comme un ensemble d'<i>accommodements</i> à la logique technicienne<sup id="cite_ref-26" class="reference"><a href="#cite_note-26"><span class="cite-bracket">[</span>26<span class="cite-bracket">]</span></a></sup>.
</p>
<div class="mw-heading mw-heading2"><h2 id="Analyse_marginale">Analyse marginale</h2></div>
<p>Selon <a href="Jacques_Ellul" title="Jacques Ellul">Jacques Ellul</a> lui-même, l'approche des rapports «&nbsp;science-technique&nbsp;» reste peu compréhensible du fait que le concept de "sacralisation de la technique" demeure majoritairement insaisissable.
</p><p>Reprenant les analyses de <a href="Georges_Friedmann" title="Georges Friedmann">Georges Friedmann</a><sup id="cite_ref-27" class="reference"><a href="#cite_note-27"><span class="cite-bracket">[</span>27<span class="cite-bracket">]</span></a></sup>, il avance en 1973, dans <i>Les nouveaux possédés</i>, que la technique est sacralisée parce qu'elle est devenue «&nbsp;le nouveau milieu de l'homme&nbsp;» et que «&nbsp;les hommes ne peuvent s'empêcher de sacraliser leur milieu&nbsp;». La technique s'étant peu à peu substituée à la nature en tant que milieu (pour les jeunes générations, elle est un "déjà-là"), elle a elle-même désacralisé (profané, pollué...) la nature et, par là-même, elle a récupéré à son profit le sacré qui était auparavant transféré sur celle-ci.
</p><p>Il en va tout différemment de la science. Selon Ellul, celle-ci n'est pas «&nbsp;sacralisée&nbsp;»&nbsp;: pour le commun des mortels, une théorie scientifique n'a pas de valeur en soi, car elle est abstraite, ce qui n'est nullement le cas d'un ordinateur ou d'une voiture, objets très souvent investis affectivement. En revanche, la science constitue, avec l'histoire, l'un des deux plus grands <a href="Mythe" title="Mythe">mythes</a> de l'ère contemporaine.
</p><p>D'une part, résume Ellul, il est faux d'imaginer que, sous prétexte que la civilisation s'est sécularisée, les humains se sont départis de toute religiosité. Celle-ci se reporte désormais sur les <a href="Objets_techniques" class="mw-redirect" title="Objets techniques">objets techniques</a>. D'autre part, le fait que les historiens et les scientifiques mènent leurs recherches de manière rigoureuse et rationnelle n'empêche pas que l'histoire et la science, dans l'ensemble, sont vécues comme des récits explicatifs. Le fait même que des scientifiques et des historiens soient régulièrement convoqués dans les <a href="Journaux_t%C3%A9l%C3%A9vis%C3%A9s" class="mw-redirect" title="Journaux télévisés">journaux télévisés</a> pour «&nbsp;expliquer&nbsp;» tel ou tel événement d'actualité prouve qu'ils exercent aujourd'hui la fonction qu'assuraient autrefois les mythes.
</p><p>
Contrairement aux <a href="Postmodernit%C3%A9" title="Postmodernité">thèses post-modernes</a> qui font aujourd'hui autorité et selon lesquelles <a href="D%C3%A9senchantement_du_monde" title="Désenchantement du monde">le monde est désormais «&nbsp;désenchanté&nbsp;»</a>, Ellul affirme que c'est seulement «&nbsp;la nature&nbsp;» qui l'est mais qu'en revanche l'environnement technicien est tout autant, sinon plus, sacralisé qu'autrefois la nature. Sans minimiser le rôle du <a href="Capitalisme" title="Capitalisme">capitalisme</a>, Ellul le relativise&nbsp;: «&nbsp;Le capitalisme est une réalité déjà historiquement dépassée. Il peut bien durer un siècle encore, cela n'a pas d'intérêt historique. Ce qui est nouveau, significatif et déterminant, c'est la technique&nbsp;»<sup id="cite_ref-28" class="reference"><a href="#cite_note-28"><span class="cite-bracket">[</span>28<span class="cite-bracket">]</span></a></sup>. Dans le sillage de ses analyses, certains militants <a href="Technocritique" title="Technocritique">technocritiques</a> estiment au <abbr class="abbr" title="21ᵉ siècle"><span class="romain">XXI</span><sup style="font-size:72%">e</sup></abbr>&nbsp;siècle que si le capitalisme reste une idéologie très prégnante et, en même temps, globalement aussi peu contestée qu'aux temps de <a href="Karl_Marx" title="Karl Marx">Marx</a>, c'est parce qu'il est lui-même entièrement construit sur l'idéologie technicienne mais que cette indexation reste fondamentalement impensée, car opérant depuis l'<a href="Inconscient" title="Inconscient">inconscient</a>&nbsp;: </p><blockquote>
<p>«&nbsp;Le sacré… quel est aujourd'hui l'économiste qui introduit cette notion dans le cadre de ses diagnostics&nbsp;? Qui aujourd'hui est prêt à prendre au sérieux l'idée que «&nbsp;l'homme moderne&nbsp;» puisse sacraliser quoi que ce soit&nbsp;? Même un <a href="Marcel_Gauchet" title="Marcel Gauchet">Marcel Gauchet</a> (l'un des rares penseurs d'aujourd'hui à inscrire ses analyses du présent dans le <a href="Temps" title="Temps">temps long</a> et à penser le politique comme participant d'une continuité avec le religieux) conclut au désenchantement du monde. En définitive, ce n'est pas le monde dans sa globalité qui est désacralisé mais seulement la nature (notre environnement pollué en est la preuve) tandis que c'est l'instrument même de cette désacralisation, la technique, qui – au fil d'un jeu de chaises finement décrit par Ellul à travers son œuvre – est devenu l'objet tabou par excellence&nbsp;: incritiquable donc immaîtrisable<sup id="cite_ref-29" class="reference"><a href="#cite_note-29"><span class="cite-bracket">[</span>29<span class="cite-bracket">]</span></a></sup>.&nbsp;»
</p>
</blockquote>
<div class="mw-heading mw-heading2"><h2 id="Place_de_la_technoscience_dans_la_pensée_humaine"><span id="Place_de_la_technoscience_dans_la_pens.C3.A9e_humaine"></span>Place de la technoscience dans la pensée humaine</h2></div>


<p>Le philosophe <a href="Andr%C3%A9_Comte-Sponville" title="André Comte-Sponville">André Comte-Sponville</a>, dans <i>Le capitalisme est-il moral&nbsp;?</i>, distingue dans la pensée humaine «&nbsp;quatre ordres&nbsp;», qui sont, du plus bas au plus élevé de la hiérarchie des primautés de valeurs<sup id="cite_ref-30" class="reference"><a href="#cite_note-30"><span class="cite-bracket">[</span>30<span class="cite-bracket">]</span></a></sup>&nbsp;:
</p>
<ol><li>l'ordre de l'<b>économie</b> de la <b>technique</b> et des <b>sciences</b> auquel appartient le capitalisme&nbsp;;</li>
<li>l'ordre <b>juridico-politique</b>&nbsp;;</li>
<li>l'ordre de la <b><a href="Morale" title="Morale">morale</a></b>&nbsp;;</li>
<li>l'<b><a href="Amour" title="Amour">amour</a></b>.</li></ol>
<p>La technoscience est donc, avec l'<a href="%C3%89conomie_(discipline)" title="Économie (discipline)">économie</a>, au plus bas niveau, tandis que L'<a href="Amour" title="Amour">amour</a> est au plus haut niveau de la pensée.
</p>
<div class="mw-heading mw-heading2"><h2 id="Notes_et_références"><span id="Notes_et_r.C3.A9f.C3.A9rences"></span>Notes et références</h2></div>
<div class="references-small decimal" style=""><div class="mw-references-wrap mw-references-columns"><ol class="references">
<li id="cite_note-1"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-1">↑</a> </span><span class="reference-text"><span class="ouvrage" id="Hottois1979"><span class="ouvrage" id="Gilbert_Hottois1979"><a href="Gilbert_Hottois" title="Gilbert Hottois">Gilbert <span class="nom_auteur">Hottois</span></a> (<abbr class="abbr" title="préface">préf.</abbr>&nbsp;J. Ladrière), <cite class="italique">L'inflation du langage dans la philosophie contemporaine&nbsp;: causes, formes et limites</cite> (thèse de doctorat), Bruxelles, Editions de l'Université de Bruxelles, <time>1979</time>, 391&nbsp;<abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr> <small style="line-height:1em;">(<a href="International_Standard_Book_Number" title="International Standard Book Number">ISBN</a>&nbsp;<span class="nowrap">978-2-8004-0706-7</span>, <a href="Online_Computer_Library_Center" title="Online Computer Library Center">OCLC</a>&nbsp;<span class=" noarchive nowrap"><a rel="nofollow" class="external text" href="https://worldcat.org/fr/title/1070592878">1070592878</a></span>)</small><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&amp;rft.genre=book&amp;rft.btitle=L%27inflation+du+langage+dans+la+philosophie+contemporaine&amp;rft.place=Bruxelles&amp;rft.pub=Editions+de+l%27Universit%C3%A9+de+Bruxelles&amp;rft.stitle=causes%2C+formes+et+limites&amp;rft.aulast=Hottois&amp;rft.aufirst=Gilbert&amp;rft.date=1979&amp;rft.tpages=391&amp;rft.isbn=978-2-8004-0706-7&amp;rft_id=info%3Aoclcnum%2F1070592878&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3ATechnoscience"></span></span></span>&nbsp;; «&nbsp;Éthique et technoscience&nbsp;», revue <i>La pensée et les hommes</i>, Université libre de Bruxelles, 1878 </span>
</li>
<li id="cite_note-2"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-2">↑</a> </span><span class="reference-text"><span class="ouvrage" id="Dominique_Raynaud"><span class="nom_auteur">Dominique Raynaud</span>, «&nbsp;<a rel="nofollow" class="external text" href="https://zilsel.hypotheses.org/1875"><cite style="font-style:normal;">Note historique sur le mot «&nbsp;technoscience&nbsp;»</cite></a>&nbsp;», sur <span class="italique">Zilsel</span> <small style="line-height:1em;">(consulté le <time class="nowrap" datetime="2019-06-06" data-sort-value="2019-06-06">6 juin 2019</time>)</small></span></span>
</li>
<li id="cite_note-3"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-3">↑</a> </span><span class="reference-text">Dominique Janicaud, "Des techniques à la techno-science", Revue Internationale de Philosophie, vol. 41, <abbr class="abbr" title="numéro">n<sup>o</sup></abbr>&nbsp;161 (2), "Questions sur la technique" <abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr>&nbsp;<span class="nowrap">184-196</span>, 1987 </span>
</li>
<li id="cite_note-4"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-4">↑</a> </span><span class="reference-text"><span class="ouvrage" id="Latour1987"><span class="ouvrage" id="Bruno_Latour1987"><abbr class="abbr indicateur-langue" title="Langue : anglais">(en)</abbr> Bruno <span class="nom_auteur">Latour</span>, <cite class="italique" lang="en">Science in action&nbsp;: how to follow scientists and engineers through society</cite>, Cambridge, Mass, <a href="Harvard_University_Press" title="Harvard University Press">Harvard University Press</a>, <time>1987</time>, 274&nbsp;<abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr> <small style="line-height:1em;">(<a href="International_Standard_Book_Number" title="International Standard Book Number">ISBN</a>&nbsp;<span class="nowrap">978-0-674-79291-3</span>, <a href="Online_Computer_Library_Center" title="Online Computer Library Center">OCLC</a>&nbsp;<span class=" noarchive nowrap"><a rel="nofollow" class="external text" href="https://worldcat.org/fr/title/985370182">985370182</a></span>, <a rel="nofollow" class="external text" href="https://books.google.fr/books?id=sC4bk4DZXTQC&amp;pg=PP1">lire en ligne</a>)</small><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&amp;rft.genre=book&amp;rft.btitle=Science+in+action+%3A+how+to+follow+scientists+and+engineers+through+society&amp;rft.place=Cambridge%2C+Mass&amp;rft.pub=Harvard+University+Press&amp;rft.aulast=Latour&amp;rft.aufirst=Bruno&amp;rft.date=1987&amp;rft.tpages=274&amp;rft.isbn=978-0-674-79291-3&amp;rft_id=info%3Aoclcnum%2F985370182&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3ATechnoscience"></span></span></span>&nbsp;; trad. fr. <a href="La_Science_en_action" title="La Science en action">La Science en action</a>, Paris, La Découverte, 1989.</span>
</li>
<li id="cite_note-5"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-5">↑</a> </span><span class="reference-text">En 1992, le mot entre dans le grand dictionnaire Larousse qui le définit ainsi&nbsp;: "ensemble constitué par la technologie et par la science, ainsi que par leurs rapports réciproques".</span>
</li>
<li id="cite_note-6"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-6">↑</a> </span><span class="reference-text">Hubert Dreyfus, Techno-science cyberculture, 1996</span>
</li>
<li id="cite_note-7"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-7">↑</a> </span><span class="reference-text"><span class="ouvrage" id="Haraway1997"><span class="ouvrage" id="Donna_Haraway1997"><abbr class="abbr indicateur-langue" title="Langue : anglais">(en)</abbr> Donna <span class="nom_auteur">Haraway</span> (<abbr class="abbr" title="illustrations">ill.</abbr>&nbsp;Lynn M. Randolph), <cite class="italique" lang="en">ModestWitness@SecondMillennium. FemaleManMeetsOncoMouse&nbsp;: feminism and technoscience</cite>, New York, <a href="Routledge" title="Routledge">Routledge</a>, <time>1997</time>, 361&nbsp;<abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr> <small style="line-height:1em;">(<a href="International_Standard_Book_Number" title="International Standard Book Number">ISBN</a>&nbsp;<span class="nowrap">978-0-415-91245-7</span> et <span class="nowrap">978-0-415-91244-0</span>, <a href="Online_Computer_Library_Center" title="Online Computer Library Center">OCLC</a>&nbsp;<span class=" noarchive nowrap"><a rel="nofollow" class="external text" href="https://worldcat.org/fr/title/894206355">894206355</a></span>, <a rel="nofollow" class="external text" href="https://books.google.fr/books?id=ftO4jLQ2RM8C&amp;pg=PP1">lire en ligne</a>)</small><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&amp;rft.genre=book&amp;rft.btitle=ModestWitness%40SecondMillennium.+FemaleManMeetsOncoMouse&amp;rft.place=New+York&amp;rft.pub=Routledge&amp;rft.stitle=feminism+and+technoscience&amp;rft.aulast=Haraway&amp;rft.aufirst=Donna&amp;rft.date=1997&amp;rft.tpages=361&amp;rft.isbn=978-0-415-91245-7&amp;rft_id=info%3Aoclcnum%2F894206355&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3ATechnoscience"></span></span></span></span>
</li>
<li id="cite_note-8"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-8">↑</a> </span><span class="reference-text"><span class="ouvrage" id="Ihde2003"><span class="ouvrage" id="Don_Ihde2003"><abbr class="abbr indicateur-langue" title="Langue : anglais">(en)</abbr> Don <span class="nom_auteur">Ihde</span>, <cite class="italique" lang="en">Chasing technoscience&nbsp;: matrix for materiality</cite>, Bloomington, Indiana University Press, <time>2003</time>, 249&nbsp;<abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr> <small style="line-height:1em;">(<a href="International_Standard_Book_Number" title="International Standard Book Number">ISBN</a>&nbsp;<span class="nowrap">978-0-253-34253-9</span> et <span class="nowrap">978-0-253-21606-9</span>, <a href="Online_Computer_Library_Center" title="Online Computer Library Center">OCLC</a>&nbsp;<span class=" noarchive nowrap"><a rel="nofollow" class="external text" href="https://worldcat.org/fr/title/642939623">642939623</a></span>, <a rel="nofollow" class="external text" href="https://books.google.fr/books?id=OgjoBhsvwU0C&amp;pg=PP1">lire en ligne</a>)</small><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&amp;rft.genre=book&amp;rft.btitle=Chasing+technoscience&amp;rft.place=Bloomington&amp;rft.pub=Indiana+University+Press&amp;rft.stitle=matrix+for+materiality&amp;rft.aulast=Ihde&amp;rft.aufirst=Don&amp;rft.date=2003&amp;rft.tpages=249&amp;rft.isbn=978-0-253-34253-9&amp;rft_id=info%3Aoclcnum%2F642939623&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3ATechnoscience"></span></span></span></span>
</li>
<li id="cite_note-9"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-9">↑</a> </span><span class="reference-text">Dominique Raynaud, <a rel="nofollow" class="external text" href="http://zilsel.hypotheses.org/1938">Note critique sur le mot "technoscience"</a>, Zilzel, avril 2015 </span>
</li>
<li id="cite_note-10"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-10">↑</a> </span><span class="reference-text"><span class="ouvrage" id="Sebbah2010"><span class="ouvrage" id="François-David_Sebbah2010">François-David <span class="nom_auteur">Sebbah</span>, <cite class="italique">Qu'est-ce que la "technoscience"? une thèse épistémologique ou la fille du diable?&nbsp;: enquête sur les usages de la notion de "technoscience" dans l'espace de la pensée française contemporaine</cite>, Paris, Les Belles lettres, <abbr class="abbr" title="collection">coll.</abbr>&nbsp;«&nbsp;À présent. / Encre marine&nbsp;», <time>2010</time>, 188&nbsp;<abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr> <small style="line-height:1em;">(<a href="International_Standard_Book_Number" title="International Standard Book Number">ISBN</a>&nbsp;<span class="nowrap">978-2-35088-023-5</span>, <a href="Online_Computer_Library_Center" title="Online Computer Library Center">OCLC</a>&nbsp;<span class=" noarchive nowrap"><a rel="nofollow" class="external text" href="https://worldcat.org/fr/title/690870095">690870095</a></span>)</small><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&amp;rft.genre=book&amp;rft.btitle=Qu%27est-ce+que+la+%22technoscience%22%3F+une+th%C3%A8se+%C3%A9pist%C3%A9mologique+ou+la+fille+du+diable%3F+%3A+enqu%C3%AAte+sur+les+usages+de+la+notion+de+%22technoscience%22+dans+l%27espace+de+la+pens%C3%A9e+fran%C3%A7aise+contemporaine&amp;rft.place=Paris&amp;rft.pub=Les+Belles+lettres&amp;rft.aulast=Sebbah&amp;rft.aufirst=Fran%C3%A7ois-David&amp;rft.date=2010&amp;rft.tpages=188&amp;rft.isbn=978-2-35088-023-5&amp;rft_id=info%3Aoclcnum%2F690870095&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3ATechnoscience"></span></span></span></span>
</li>
<li id="cite_note-11"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-11">↑</a> </span><span class="reference-text">Jean-Pierre Séris, <i>La Technique</i>, Presses Universitaires de France, 1994, rééd. 2013.</span>
</li>
<li id="cite_note-12"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-12">↑</a> </span><span class="reference-text"><span class="ouvrage" id="Dominique_Raynaud2015"><span class="nom_auteur">Dominique Raynaud</span>, «&nbsp;<a rel="nofollow" class="external text" href="https://zilsel.hypotheses.org/1938"><cite style="font-style:normal;">Note critique sur le mot «&nbsp;technoscience&nbsp;»</cite></a>&nbsp;», sur <span class="italique">Zilsel</span>, <time class="nowrap" datetime="2015-04-25" data-sort-value="2015-04-25">25 avril 2015</time> <small style="line-height:1em;">(consulté le <time class="nowrap" datetime="2019-06-06" data-sort-value="2019-06-06">6 juin 2019</time>)</small></span></span>
</li>
<li id="cite_note-13"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-13">↑</a> </span><span class="reference-text">Ulrich Beck, <i>La société du risque. Sur la voie d'une autre modernité</i>, réer. Flammarion, 2008</span>
</li>
<li id="cite_note-14"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-14">↑</a> </span><span class="reference-text"><span class="ouvrage" id="Ellul2008"><span class="ouvrage" id="Jacques_Ellul2008">Jacques <span class="nom_auteur">Ellul</span>, <cite class="italique">La technique&nbsp;: ou L'enjeu du siècle</cite>, Paris, <a href="Economica" class="mw-redirect" title="Economica">Économica</a>, <abbr class="abbr" title="collection">coll.</abbr>&nbsp;«&nbsp;Classiques des sciences sociales&nbsp;», <time>2008</time> (<abbr class="abbr" title="première">1<sup>re</sup></abbr>&nbsp;<abbr class="abbr" title="édition">éd.</abbr> 1952), 423&nbsp;<abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr> <small style="line-height:1em;">(<a href="International_Standard_Book_Number" title="International Standard Book Number">ISBN</a>&nbsp;<span class="nowrap">978-2-7178-1563-4</span>, <a href="Online_Computer_Library_Center" title="Online Computer Library Center">OCLC</a>&nbsp;<span class=" noarchive nowrap"><a rel="nofollow" class="external text" href="https://worldcat.org/fr/title/836138627">836138627</a></span>)</small><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&amp;rft.genre=book&amp;rft.btitle=La+technique&amp;rft.place=Paris&amp;rft.pub=%C3%89conomica&amp;rft.stitle=ou+L%27enjeu+du+si%C3%A8cle&amp;rft.aulast=Ellul&amp;rft.aufirst=Jacques&amp;rft.date=2008&amp;rft.tpages=423&amp;rft.isbn=978-2-7178-1563-4&amp;rft_id=info%3Aoclcnum%2F836138627&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3ATechnoscience"></span></span></span>, <abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr>&nbsp;<span class="nowrap">130-134</span></span>
</li>
<li id="cite_note-15"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-15">↑</a> </span><span class="reference-text"><a href="#Jacques_Ellul2008">Jacques Ellul 2008</a>, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;18</span>
</li>
<li id="cite_note-16"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-16">↑</a> </span><span class="reference-text"><a href="#Jacques_Ellul2008">Jacques Ellul 2008</a>, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;5-6</span>
</li>
<li id="cite_note-Jacques_Ellul2008Jacques_Ellul20086-7-17"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-Jacques_Ellul2008Jacques_Ellul20086-7_17-0">↑</a> </span><span class="reference-text"><a href="#Jacques_Ellul2008">Jacques Ellul 2008</a>, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;6-7. </span>
</li>
<li id="cite_note-Jacques_Ellul2008Jacques_Ellul20087-18"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-Jacques_Ellul2008Jacques_Ellul20087_18-0">↑</a> </span><span class="reference-text"><a href="#Jacques_Ellul2008">Jacques Ellul 2008</a>, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;7. </span>
</li>
<li id="cite_note-Jacques_Ellul2008Jacques_Ellul20088-19"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-Jacques_Ellul2008Jacques_Ellul20088_19-0">↑</a> </span><span class="reference-text"><a href="#Jacques_Ellul2008">Jacques Ellul 2008</a>, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;8. </span>
</li>
<li id="cite_note-20"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-20">↑</a> </span><span class="reference-text">Joël Decarsin, <a rel="nofollow" class="external text" href="https://sciences-critiques.fr/impasse-de-la-technoscience/">Impasse de la technoscience</a>, <i>Sciences critiques</i>, 29 septembre 2015</span>
</li>
<li id="cite_note-21"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-21">↑</a> </span><span class="reference-text"><a href="Hans_Jonas" title="Hans Jonas">Hans Jonas</a>, <i>Das Prinzip Verantwortung</i>, 1979. Traduit en français en 1997 sous le titre <i><a href="Le_Principe_responsabilit%C3%A9" title="Le Principe responsabilité">Le Principe responsabilité</a></i>, éditions du Cerf</span>
</li>
<li id="cite_note-22"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-22">↑</a> </span><span class="reference-text">Jacques Ellul, <i>Les nouveaux possédés</i>, 1973;, réed. Mille et une nuits/Fayard, 2003</span>
</li>
<li id="cite_note-23"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-23">↑</a> </span><span class="reference-text">Jacques Ellul, <i>Métamorphose du Bourgeois</i>, 1967</span>
</li>
<li id="cite_note-24"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-24">↑</a> </span><span class="reference-text">Jacques Ellul, <i>Les nouveaux possédés</i>, op. cit., <abbr class="abbr" title="page">p.</abbr>&nbsp;316</span>
</li>
<li id="cite_note-25"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-25">↑</a> </span><span class="reference-text"><span class="ouvrage" id="Ellul2018"><span class="ouvrage" id="Jacques_Ellul2018"><a href="Jacques_Ellul" title="Jacques Ellul">Jacques <span class="nom_auteur">Ellul</span></a> (<abbr class="abbr" title="préface">préf.</abbr>&nbsp;Daniel Compagnon), <cite class="italique">L'illusion politique</cite>, Paris, <a href="%C3%89ditions_de_la_Table_ronde" title="Éditions de la Table ronde">La Table ronde</a>, <abbr class="abbr" title="collection">coll.</abbr>&nbsp;«&nbsp;La Petite vermillon&nbsp;», <time>2018</time> (<abbr class="abbr" title="première">1<sup>re</sup></abbr>&nbsp;<abbr class="abbr" title="édition">éd.</abbr> 1965), 214&nbsp;<abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr> <small style="line-height:1em;">(<a href="International_Standard_Book_Number" title="International Standard Book Number">ISBN</a>&nbsp;<span class="nowrap">978-2-7103-8824-1</span>)</small><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&amp;rft.genre=book&amp;rft.btitle=L%27illusion+politique&amp;rft.place=Paris&amp;rft.pub=La+Table+ronde&amp;rft.aulast=Ellul&amp;rft.aufirst=Jacques&amp;rft.date=2018&amp;rft.tpages=214&amp;rft.isbn=978-2-7103-8824-1&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3ATechnoscience"></span></span></span></span>
</li>
<li id="cite_note-26"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-26">↑</a> </span><span class="reference-text"><span class="ouvrage" id="Ellul2014"><span class="ouvrage" id="Jacques_Ellul2014"><a href="Jacques_Ellul" title="Jacques Ellul">Jacques <span class="nom_auteur">Ellul</span></a> (textes édités par Yves Ellul et Frédéric Rognon), <cite class="italique">Théologie et technique&nbsp;: pour une éthique de la non-puissance</cite>, Genève, <a href="Labor_et_Fides" title="Labor et Fides">Labor et Fides</a>, <time>2014</time>, 330&nbsp;<abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr> <small style="line-height:1em;">(<a href="International_Standard_Book_Number" title="International Standard Book Number">ISBN</a>&nbsp;<span class="nowrap">978-2-8309-1521-1</span>, <a href="Online_Computer_Library_Center" title="Online Computer Library Center">OCLC</a>&nbsp;<span class=" noarchive nowrap"><a rel="nofollow" class="external text" href="https://worldcat.org/fr/title/880262044">880262044</a></span>)</small><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&amp;rft.genre=book&amp;rft.btitle=Th%C3%A9ologie+et+technique&amp;rft.place=Gen%C3%A8ve&amp;rft.pub=Labor+et+Fides&amp;rft.stitle=pour+une+%C3%A9thique+de+la+non-puissance&amp;rft.aulast=Ellul&amp;rft.aufirst=Jacques&amp;rft.date=2014&amp;rft.tpages=330&amp;rft.isbn=978-2-8309-1521-1&amp;rft_id=info%3Aoclcnum%2F880262044&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3ATechnoscience"></span></span></span></span>
</li>
<li id="cite_note-27"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-27">↑</a> </span><span class="reference-text">Georges Friedmann, <i>Sept études sur l'homme et la technique. Le pourquoi et le pour quoi de notre civilisation technicienne</i>, Gonthier, 1966</span>
</li>
<li id="cite_note-28"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-28">↑</a> </span><span class="reference-text"><span class="ouvrage" id="Ellul1981"><span class="ouvrage" id="Jacques_Ellul1981"><a href="Jacques_Ellul" title="Jacques Ellul">Jacques <span class="nom_auteur">Ellul</span></a>, <cite class="italique">A temps et à contretemps&nbsp;: entretiens avec Madeleine Garrigou-Lagrange</cite>, Paris, <a href="%C3%89ditions_du_Centurion" title="Éditions du Centurion">Le Centurion</a>, <abbr class="abbr" title="collection">coll.</abbr>&nbsp;«&nbsp;Interviews.&nbsp;», <time>1981</time>, 209&nbsp;<abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr> <small style="line-height:1em;">(<a href="International_Standard_Book_Number" title="International Standard Book Number">ISBN</a>&nbsp;<span class="nowrap">978-2-227-32025-3</span>, <a href="Online_Computer_Library_Center" title="Online Computer Library Center">OCLC</a>&nbsp;<span class=" noarchive nowrap"><a rel="nofollow" class="external text" href="https://worldcat.org/fr/title/729574352">729574352</a></span>)</small><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&amp;rft.genre=book&amp;rft.btitle=A+temps+et+%C3%A0+contretemps+%3A+entretiens+avec+Madeleine+Garrigou-Lagrange&amp;rft.place=Paris&amp;rft.pub=Le+Centurion&amp;rft.aulast=Ellul&amp;rft.aufirst=Jacques&amp;rft.date=1981&amp;rft.tpages=209&amp;rft.isbn=978-2-227-32025-3&amp;rft_id=info%3Aoclcnum%2F729574352&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3ATechnoscience"></span></span></span></span>
</li>
<li id="cite_note-29"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-29">↑</a> </span><span class="reference-text"><span class="ouvrage" id="Decarsin2011"><span class="ouvrage" id="Joël_Decarsin2011">Joël Decarsin, «&nbsp;<cite style="font-style:normal">Définanciariser l'économie&nbsp;? La véritable révolution intellectuelle</cite>&nbsp;», <i><a href="Le_Monde" title="Le Monde">Le Monde</a></i>,‎ <time class="nowrap" datetime="2011-12-19" data-sort-value="2011-12-19">19 décembre 2011</time> <small style="line-height:1em;">(<a rel="nofollow" class="external text" href="https://www.lemonde.fr/idees/article/2011/12/19/definanciariser-l-economie-la-veritable-revolution-intellectuelle_1619935_3232.html">lire en ligne</a>, consulté le <time class="nowrap" datetime="2019-06-04" data-sort-value="2019-06-04">4 juin 2019</time>)</small><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Ajournal&amp;rft.genre=article&amp;rft.atitle=D%C3%A9financiariser+l%27%C3%A9conomie+%3F+La+v%C3%A9ritable+r%C3%A9volution+intellectuelle&amp;rft.jtitle=Le+Monde&amp;rft.aulast=Decarsin&amp;rft.aufirst=Jo%C3%ABl&amp;rft.date=2011-12-19&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3ATechnoscience"></span></span></span></span>
</li>
<li id="cite_note-30"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-30">↑</a> </span><span class="reference-text">Simone Manon, <a rel="nofollow" class="external text" href="https://heitzbenoit.files.wordpress.com/2013/04/les-quatre-ordres1.pdf">Les quatre ordres</a></span>
</li>
</ol></div>
</div>
<div class="mw-heading mw-heading2"><h2 id="Bibliographie">Bibliographie</h2></div>
<div class="mw-heading mw-heading3"><h3 id="Livres">Livres</h3></div>
<div class="mw-heading mw-heading4"><h4 id="Années_2010"><span id="Ann.C3.A9es_2010"></span>Années 2010</h4></div>
<ul><li><span class="ouvrage" id="Kacem2017"><span class="ouvrage" id="Mehdi_Belhaj_Kacem2017"><a href="Mehdi_Belhaj_Kacem" title="Mehdi Belhaj Kacem">Mehdi Belhaj Kacem</a>, <cite class="italique">Dieu&nbsp;: la mémoire, la techno-science et le Mal</cite>, Paris, Éditions Les liens qui libèrent, <time>2017</time>, 200&nbsp;<abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr> <small style="line-height:1em;">(<a href="International_Standard_Book_Number" title="International Standard Book Number">ISBN</a>&nbsp;<span class="nowrap">979-10-209-0519-2</span>, <a href="Online_Computer_Library_Center" title="Online Computer Library Center">OCLC</a>&nbsp;<span class=" noarchive nowrap"><a rel="nofollow" class="external text" href="https://worldcat.org/fr/title/1014227936">1014227936</a></span>)</small><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&amp;rft.genre=book&amp;rft.btitle=Dieu+%3A+la+m%C3%A9moire%2C+la+techno-science+et+le+Mal&amp;rft.place=Paris&amp;rft.pub=%C3%89ditions+Les+liens+qui+lib%C3%A8rent&amp;rft.aulast=Kacem&amp;rft.aufirst=Mehdi&amp;rft.date=2017&amp;rft.tpages=200&amp;rft.isbn=979-10-209-0519-2&amp;rft_id=info%3Aoclcnum%2F1014227936&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3ATechnoscience"></span></span></span></li></ul>
<ul><li><span class="ouvrage" id="Raynaud2016"><span class="ouvrage" id="Dominique_Raynaud2016"><a href="Dominique_Raynaud" title="Dominique Raynaud">Dominique Raynaud</a>, <cite class="italique">Qu’est-ce que la technologie&nbsp;? Suivi d’un Post-scriptum sur la technoscience</cite>, Paris, Editions Matériologiques, <time>2016</time>, 312&nbsp;<abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr> <small style="line-height:1em;">(<a href="International_Standard_Book_Number" title="International Standard Book Number">ISBN</a>&nbsp;<span class="nowrap">978-2-37361-044-4</span>, <a href="Online_Computer_Library_Center" title="Online Computer Library Center">OCLC</a>&nbsp;<span class=" noarchive nowrap"><a rel="nofollow" class="external text" href="https://worldcat.org/fr/title/945405483">945405483</a></span>)</small><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&amp;rft.genre=book&amp;rft.btitle=Qu%E2%80%99est-ce+que+la+technologie+%3F+Suivi+d%E2%80%99un+Post-scriptum+sur+la+technoscience&amp;rft.place=Paris&amp;rft.pub=Editions+Mat%C3%A9riologiques&amp;rft.aulast=Raynaud&amp;rft.aufirst=Dominique&amp;rft.date=2016&amp;rft.tpages=312&amp;rft.isbn=978-2-37361-044-4&amp;rft_id=info%3Aoclcnum%2F945405483&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3ATechnoscience"></span></span></span></li></ul>
<ul><li><span class="ouvrage" id="2015"><cite class="italique">L'Homme et les technosciences, le défi&nbsp;: actes de la 89e session, <a href="Semaines_sociales_de_France" title="Semaines sociales de France">Semaines sociales de France</a>, Université catholique de Lille, 21-23 novembre 2014</cite>, Paris, BoD, <time>2015</time>, 251&nbsp;<abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr> <small style="line-height:1em;">(<a href="International_Standard_Book_Number" title="International Standard Book Number">ISBN</a>&nbsp;<span class="nowrap">978-2-322-01723-2</span>, <a href="Online_Computer_Library_Center" title="Online Computer Library Center">OCLC</a>&nbsp;<span class=" noarchive nowrap"><a rel="nofollow" class="external text" href="https://worldcat.org/fr/title/972262851">972262851</a></span>)</small><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&amp;rft.genre=book&amp;rft.btitle=L%27Homme+et+les+technosciences%2C+le+d%C3%A9fi+%3A+actes+de+la+89e+session%2C+Semaines+sociales+de+France%2C+Universit%C3%A9+catholique+de+Lille%2C+21-23+novembre+2014&amp;rft.place=Paris&amp;rft.pub=BoD&amp;rft.date=2015&amp;rft.tpages=251&amp;rft.isbn=978-2-322-01723-2&amp;rft_id=info%3Aoclcnum%2F972262851&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3ATechnoscience"></span></span></li>
<li><span class="ouvrage" id="BigotHoibian2014"><span class="ouvrage" id="Régis_BigotSandra_Hoibian2014">Régis <span class="nom_auteur">Bigot</span> et Sandra <span class="nom_auteur">Hoibian</span>, <cite class="italique">Les technosciences&nbsp;: amélioration ou perversion de l'humanité?</cite>, CRÉDOC, Centre de recherche pour l'étude et l'observation des conditions de vie, <time>2014</time><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&amp;rft.genre=book&amp;rft.btitle=Les+technosciences+%3A+am%C3%A9lioration+ou+perversion+de+l%27humanit%C3%A9%3F&amp;rft.pub=CR%C3%89DOC%2C+Centre+de+recherche+pour+l%27%C3%A9tude+et+l%27observation+des+conditions+de+vie&amp;rft.aulast=Bigot&amp;rft.aufirst=R%C3%A9gis&amp;rft.au=Hoibian%2C+Sandra&amp;rft.date=2014&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3ATechnoscience"></span></span></span></li>
<li><span class="ouvrage" id="Jarrige2014"><span class="ouvrage" id="François_Jarrige2014">François <span class="nom_auteur">Jarrige</span>, <cite class="italique">Technocritiques&nbsp;: du refus des machines à la contestation des technosciences</cite>, Paris, <a href="La_D%C3%A9couverte" title="La Découverte">La Découverte</a>, <time>2014</time> (<abbr class="abbr" title="réimpression">réimpr.</abbr>&nbsp;2016), 419&nbsp;<abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr> <small style="line-height:1em;">(<a href="International_Standard_Book_Number" title="International Standard Book Number">ISBN</a>&nbsp;<span class="nowrap">978-2-7071-7823-7</span>, <a href="Online_Computer_Library_Center" title="Online Computer Library Center">OCLC</a>&nbsp;<span class=" noarchive nowrap"><a rel="nofollow" class="external text" href="https://worldcat.org/fr/title/875132843">875132843</a></span>)</small><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&amp;rft.genre=book&amp;rft.btitle=Technocritiques&amp;rft.place=Paris&amp;rft.pub=La+D%C3%A9couverte&amp;rft.stitle=du+refus+des+machines+%C3%A0+la+contestation+des+technosciences&amp;rft.aulast=Jarrige&amp;rft.aufirst=Fran%C3%A7ois&amp;rft.date=2014&amp;rft.tpages=419&amp;rft.isbn=978-2-7071-7823-7&amp;rft_id=info%3Aoclcnum%2F875132843&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3ATechnoscience"></span></span></span></li>
<li><span class="ouvrage" id="Pestre2014"><span class="ouvrage" id="Dominique_Pestre2014"><a href="Dominique_Pestre" title="Dominique Pestre">Dominique <span class="nom_auteur">Pestre</span></a> (<abbr class="abbr" title="directeur de publication">dir.</abbr>), <cite class="italique">Le gouvernement des technosciences&nbsp;: gouverner le progrès et ses dégâts depuis 1945</cite>, Paris, <a href="La_D%C3%A9couverte" title="La Découverte">La Découverte</a>, <abbr class="abbr" title="collection">coll.</abbr>&nbsp;«&nbsp;Recherches&nbsp;», <time>2014</time>, 321&nbsp;<abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr> <small style="line-height:1em;">(<a href="International_Standard_Book_Number" title="International Standard Book Number">ISBN</a>&nbsp;<span class="nowrap">978-2-7071-7504-5</span>, <a href="Online_Computer_Library_Center" title="Online Computer Library Center">OCLC</a>&nbsp;<span class=" noarchive nowrap"><a rel="nofollow" class="external text" href="https://worldcat.org/fr/title/896821902">896821902</a></span>)</small><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&amp;rft.genre=book&amp;rft.btitle=Le+gouvernement+des+technosciences&amp;rft.place=Paris&amp;rft.pub=La+D%C3%A9couverte&amp;rft.stitle=gouverner+le+progr%C3%A8s+et+ses+d%C3%A9g%C3%A2ts+depuis+1945&amp;rft.aulast=Pestre&amp;rft.aufirst=Dominique&amp;rft.date=2014&amp;rft.tpages=321&amp;rft.isbn=978-2-7071-7504-5&amp;rft_id=info%3Aoclcnum%2F896821902&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3ATechnoscience"></span></span></span></li>
<li><span class="ouvrage" id="BonneuilJoly2013"><span class="ouvrage" id="Christophe_BonneuilPierre-Benoît_Joly2013"><a href="Christophe_Bonneuil" title="Christophe Bonneuil">Christophe <span class="nom_auteur">Bonneuil</span></a> et Pierre-Benoît Joly, <cite class="italique">Sciences, techniques et sociéte</cite>, Paris, <a href="La_D%C3%A9couverte" title="La Découverte">La Découverte</a>, <abbr class="abbr" title="collection">coll.</abbr>&nbsp;«&nbsp;Repères / sociologie&nbsp;» (<abbr class="abbr" title="numéro">n<sup>o</sup></abbr>&nbsp;620), <time>2013</time>, 125&nbsp;<abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr> <small style="line-height:1em;">(<a href="International_Standard_Book_Number" title="International Standard Book Number">ISBN</a>&nbsp;<span class="nowrap">978-2-7071-5097-4</span>, <a href="Online_Computer_Library_Center" title="Online Computer Library Center">OCLC</a>&nbsp;<span class=" noarchive nowrap"><a rel="nofollow" class="external text" href="https://worldcat.org/fr/title/858224535">858224535</a></span>)</small><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&amp;rft.genre=book&amp;rft.btitle=Sciences%2C+techniques+et+soci%C3%A9te&amp;rft.place=Paris&amp;rft.pub=La+D%C3%A9couverte&amp;rft.aulast=Bonneuil&amp;rft.aufirst=Christophe&amp;rft.au=Pierre-Beno%C3%AEt+Joly&amp;rft.date=2013&amp;rft.tpages=125&amp;rft.isbn=978-2-7071-5097-4&amp;rft_id=info%3Aoclcnum%2F858224535&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3ATechnoscience"></span></span></span></li>
<li><span class="ouvrage" id="Sebbah2010"><span class="ouvrage" id="François-David_Sebbah2010">François-David <span class="nom_auteur">Sebbah</span>, <cite class="italique">Qu'est-ce que la "technoscience"? une thèse épistémologique ou la fille du diable?&nbsp;: enquête sur les usages de la notion de "technoscience" dans l'espace de la pensée française contemporaine</cite>, Paris, Les Belles lettres, <abbr class="abbr" title="collection">coll.</abbr>&nbsp;«&nbsp;À présent. / Encre marine&nbsp;», <time>2010</time>, 188&nbsp;<abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr> <small style="line-height:1em;">(<a href="International_Standard_Book_Number" title="International Standard Book Number">ISBN</a>&nbsp;<span class="nowrap">978-2-35088-023-5</span>, <a href="Online_Computer_Library_Center" title="Online Computer Library Center">OCLC</a>&nbsp;<span class=" noarchive nowrap"><a rel="nofollow" class="external text" href="https://worldcat.org/fr/title/690870095">690870095</a></span>)</small><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&amp;rft.genre=book&amp;rft.btitle=Qu%27est-ce+que+la+%22technoscience%22%3F+une+th%C3%A8se+%C3%A9pist%C3%A9mologique+ou+la+fille+du+diable%3F+%3A+enqu%C3%AAte+sur+les+usages+de+la+notion+de+%22technoscience%22+dans+l%27espace+de+la+pens%C3%A9e+fran%C3%A7aise+contemporaine&amp;rft.place=Paris&amp;rft.pub=Les+Belles+lettres&amp;rft.aulast=Sebbah&amp;rft.aufirst=Fran%C3%A7ois-David&amp;rft.date=2010&amp;rft.tpages=188&amp;rft.isbn=978-2-35088-023-5&amp;rft_id=info%3Aoclcnum%2F690870095&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3ATechnoscience"></span></span></span></li></ul>
<div class="mw-heading mw-heading4"><h4 id="Années_2000"><span id="Ann.C3.A9es_2000"></span>Années 2000</h4></div>
<ul><li><span class="ouvrage" id="Bensaude-Vincent2009"><span class="ouvrage" id="Bernadette_Bensaude-Vincent2009"><a href="Bernadette_Bensaude-Vincent" title="Bernadette Bensaude-Vincent">Bernadette <span class="nom_auteur">Bensaude-Vincent</span></a>, <cite class="italique">Les vertiges de la technoscience&nbsp;: façonner le monde atome par atome</cite>, Paris, <a href="La_D%C3%A9couverte" title="La Découverte">La Découverte</a>, <abbr class="abbr" title="collection">coll.</abbr>&nbsp;«&nbsp;Sciences et société&nbsp;», <time>2009</time>, 223&nbsp;<abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr> <small style="line-height:1em;">(<a href="International_Standard_Book_Number" title="International Standard Book Number">ISBN</a>&nbsp;<span class="nowrap">978-2-7071-5633-4</span>, <a href="Online_Computer_Library_Center" title="Online Computer Library Center">OCLC</a>&nbsp;<span class=" noarchive nowrap"><a rel="nofollow" class="external text" href="https://worldcat.org/fr/title/404166241">404166241</a></span>)</small><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&amp;rft.genre=book&amp;rft.btitle=Les+vertiges+de+la+technoscience&amp;rft.place=Paris&amp;rft.pub=La+D%C3%A9couverte&amp;rft.stitle=fa%C3%A7onner+le+monde+atome+par+atome&amp;rft.aulast=Bensaude-Vincent&amp;rft.aufirst=Bernadette&amp;rft.date=2009&amp;rft.tpages=223&amp;rft.isbn=978-2-7071-5633-4&amp;rft_id=info%3Aoclcnum%2F404166241&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3ATechnoscience"></span></span></span></li>
<li><span class="ouvrage" id="Atteia2009"><span class="ouvrage" id="Marc_Atteia2009">Marc <span class="nom_auteur">Atteia</span>, <cite class="italique">Le technoscientisme, le totalitarisme contemporain</cite>, Gap, Yves Michel, <abbr class="abbr" title="collection">coll.</abbr>&nbsp;«&nbsp;Société civile&nbsp;», <time>2009</time>, 423&nbsp;<abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr> <small style="line-height:1em;">(<a href="International_Standard_Book_Number" title="International Standard Book Number">ISBN</a>&nbsp;<span class="nowrap">978-2-913492-63-9</span>, <a href="Online_Computer_Library_Center" title="Online Computer Library Center">OCLC</a>&nbsp;<span class=" noarchive nowrap"><a rel="nofollow" class="external text" href="https://worldcat.org/fr/title/427707698">427707698</a></span>)</small><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&amp;rft.genre=book&amp;rft.btitle=Le+technoscientisme%2C+le+totalitarisme+contemporain&amp;rft.place=Gap&amp;rft.pub=Yves+Michel&amp;rft.aulast=Atteia&amp;rft.aufirst=Marc&amp;rft.date=2009&amp;rft.tpages=423&amp;rft.isbn=978-2-913492-63-9&amp;rft_id=info%3Aoclcnum%2F427707698&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3ATechnoscience"></span></span></span></li>
<li><span class="ouvrage" id="Goffi2006"><span class="ouvrage" id="Jean-Yves_Goffi2006">Jean-Yves <span class="nom_auteur">Goffi</span> (<abbr class="abbr" title="directeur de publication">dir.</abbr>), <cite class="italique">Regards sur les technosciences</cite> (actes d'un colloque, Grenoble les 27 et 28 octobre 2004), Paris, J. Vrin, <abbr class="abbr" title="collection">coll.</abbr>&nbsp;«&nbsp;Pour demain&nbsp;», <time>2006</time>, 219&nbsp;<abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr> <small style="line-height:1em;">(<a href="International_Standard_Book_Number" title="International Standard Book Number">ISBN</a>&nbsp;<span class="nowrap">978-2-7116-1846-0</span>, <a href="Online_Computer_Library_Center" title="Online Computer Library Center">OCLC</a>&nbsp;<span class=" noarchive nowrap"><a rel="nofollow" class="external text" href="https://worldcat.org/fr/title/954168416">954168416</a></span>, <a rel="nofollow" class="external text" href="https://books.google.fr/books?id=L4O-VCObFiwC&amp;pg=PP3">lire en ligne</a>)</small><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&amp;rft.genre=book&amp;rft.btitle=Regards+sur+les+technosciences&amp;rft.place=Paris&amp;rft.pub=J.+Vrin&amp;rft.aulast=Goffi&amp;rft.aufirst=Jean-Yves&amp;rft.date=2006&amp;rft.tpages=219&amp;rft.isbn=978-2-7116-1846-0&amp;rft_id=info%3Aoclcnum%2F954168416&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3ATechnoscience"></span></span></span></li>
<li><span class="ouvrage" id="BlaisVigneault2006"><span class="ouvrage" id="René_BlaisLuc_Vigneault2006">René <span class="nom_auteur">Blais</span> (<abbr class="abbr" title="directeur de publication">dir.</abbr>) et Luc Vigneault (<abbr class="abbr" title="directeur de publication">dir.</abbr>), <cite class="italique">Culture et technoscience&nbsp;: des enjeux du sens à la culture&nbsp;: approche d'une logique multidisciplinaire</cite>, Québec, Presses de l'Université Laval, <time>2006</time>, 164&nbsp;<abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr> <small style="line-height:1em;">(<a href="International_Standard_Book_Number" title="International Standard Book Number">ISBN</a>&nbsp;<span class="nowrap">978-2-7637-8230-0</span>, <a href="Online_Computer_Library_Center" title="Online Computer Library Center">OCLC</a>&nbsp;<span class=" noarchive nowrap"><a rel="nofollow" class="external text" href="https://worldcat.org/fr/title/1006948409">1006948409</a></span>, <a rel="nofollow" class="external text" href="https://books.google.fr/books?id=jnopMsr6ir4C&amp;pg=PP1">lire en ligne</a>)</small><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&amp;rft.genre=book&amp;rft.btitle=Culture+et+technoscience+%3A+des+enjeux+du+sens+%C3%A0+la+culture+%3A+approche+d%27une+logique+multidisciplinaire&amp;rft.place=Qu%C3%A9bec&amp;rft.pub=Presses+de+l%27Universit%C3%A9+Laval&amp;rft.aulast=Blais&amp;rft.aufirst=Ren%C3%A9&amp;rft.au=Luc+Vigneault&amp;rft.date=2006&amp;rft.tpages=164&amp;rft.isbn=978-2-7637-8230-0&amp;rft_id=info%3Aoclcnum%2F1006948409&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3ATechnoscience"></span></span></span></li>
<li><span class="ouvrage" id="Baudet2004"><span class="ouvrage" id="Jean-Claude_Baudet2004"><a href="Jean-Claude_Baudet" title="Jean-Claude Baudet">Jean-Claude Baudet</a>, <cite class="italique">De la machine au système&nbsp;: histoire des techniques depuis 1800</cite>, Paris, <a href="Vuibert" title="Vuibert">Vuibert</a>, <time>2004</time>, 600&nbsp;<abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr> <small style="line-height:1em;">(<a href="International_Standard_Book_Number" title="International Standard Book Number">ISBN</a>&nbsp;<span class="nowrap">978-2-7117-5324-6</span>, <a href="Online_Computer_Library_Center" title="Online Computer Library Center">OCLC</a>&nbsp;<span class=" noarchive nowrap"><a rel="nofollow" class="external text" href="https://worldcat.org/fr/title/255577385">255577385</a></span>)</small><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&amp;rft.genre=book&amp;rft.btitle=De+la+machine+au+syst%C3%A8me&amp;rft.place=Paris&amp;rft.pub=Vuibert&amp;rft.stitle=histoire+des+techniques+depuis+1800&amp;rft.aulast=Baudet&amp;rft.aufirst=Jean&amp;rft.date=2004&amp;rft.tpages=600&amp;rft.isbn=978-2-7117-5324-6&amp;rft_id=info%3Aoclcnum%2F255577385&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3ATechnoscience"></span></span></span></li>
<li><span class="ouvrage" id="Baudet2003"><span class="ouvrage" id="Jean-Claude_Baudet2003"><a href="Jean-Claude_Baudet" title="Jean-Claude Baudet">Jean-Claude <span class="nom_auteur">Baudet</span></a>, <cite class="italique">De l'outil à la machine&nbsp;: histoire des techniques jusqu'en 1800</cite>, Paris, <a href="Vuibert" title="Vuibert">Vuibert</a>, <abbr class="abbr" title="collection">coll.</abbr>&nbsp;«&nbsp;Culture scientifique&nbsp;», <time>2003</time>, 346&nbsp;<abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr> <small style="line-height:1em;">(<a href="International_Standard_Book_Number" title="International Standard Book Number">ISBN</a>&nbsp;<span class="nowrap">978-2-7117-5323-9</span>, <a href="Online_Computer_Library_Center" title="Online Computer Library Center">OCLC</a>&nbsp;<span class=" noarchive nowrap"><a rel="nofollow" class="external text" href="https://worldcat.org/fr/title/635988447">635988447</a></span>)</small><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&amp;rft.genre=book&amp;rft.btitle=De+l%27outil+%C3%A0+la+machine&amp;rft.place=Paris&amp;rft.pub=Vuibert&amp;rft.stitle=histoire+des+techniques+jusqu%27en+1800&amp;rft.aulast=Baudet&amp;rft.aufirst=Jean-Claude&amp;rft.date=2003&amp;rft.tpages=346&amp;rft.isbn=978-2-7117-5323-9&amp;rft_id=info%3Aoclcnum%2F635988447&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3ATechnoscience"></span></span></span></li>
<li><span class="ouvrage" id="Stengers2002"><span class="ouvrage" id="Isabelle_Stengers2002"><a href="Isabelle_Stengers" title="Isabelle Stengers">Isabelle <span class="nom_auteur">Stengers</span></a>, <cite class="italique">Sciences et pouvoirs&nbsp;: la démocratie face à la technoscience</cite>, Paris, <a href="La_D%C3%A9couverte" title="La Découverte">La Découverte</a>, <abbr class="abbr" title="collection">coll.</abbr>&nbsp;«&nbsp;Poche / Essais&nbsp;» (<abbr class="abbr" title="numéro">n<sup>o</sup></abbr>&nbsp;135), <time>2002</time>, 119&nbsp;<abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr> <small style="line-height:1em;">(<a href="International_Standard_Book_Number" title="International Standard Book Number">ISBN</a>&nbsp;<span class="nowrap">978-2-7071-3857-6</span>, <a href="Online_Computer_Library_Center" title="Online Computer Library Center">OCLC</a>&nbsp;<span class=" noarchive nowrap"><a rel="nofollow" class="external text" href="https://worldcat.org/fr/title/301082696">301082696</a></span>)</small><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&amp;rft.genre=book&amp;rft.btitle=Sciences+et+pouvoirs&amp;rft.place=Paris&amp;rft.pub=La+D%C3%A9couverte&amp;rft.stitle=la+d%C3%A9mocratie+face+%C3%A0+la+technoscience&amp;rft.aulast=Stengers&amp;rft.aufirst=Isabelle&amp;rft.date=2002&amp;rft.tpages=119&amp;rft.isbn=978-2-7071-3857-6&amp;rft_id=info%3Aoclcnum%2F301082696&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3ATechnoscience"></span></span></span></li>
<li><span class="ouvrage" id="Hottois2002"><span class="ouvrage" id="Gilbert_Hottois2002"><a href="Gilbert_Hottois" title="Gilbert Hottois">Gilbert <span class="nom_auteur">Hottois</span></a>, <cite class="italique">Technoscience et sagesse</cite>, Saint-Sébastien-sur-Loire, Editions Pleins Feux, <time>2002</time>, 57&nbsp;<abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr> <small style="line-height:1em;">(<a href="International_Standard_Book_Number" title="International Standard Book Number">ISBN</a>&nbsp;<span class="nowrap">978-2-912567-28-4</span>, <a href="Online_Computer_Library_Center" title="Online Computer Library Center">OCLC</a>&nbsp;<span class=" noarchive nowrap"><a rel="nofollow" class="external text" href="https://worldcat.org/fr/title/422140868">422140868</a></span>)</small><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&amp;rft.genre=book&amp;rft.btitle=Technoscience+et+sagesse&amp;rft.place=Saint-S%C3%A9bastien-sur-Loire&amp;rft.pub=Editions+Pleins+Feux&amp;rft.aulast=Hottois&amp;rft.aufirst=Gilbert&amp;rft.date=2002&amp;rft.tpages=57&amp;rft.isbn=978-2-912567-28-4&amp;rft_id=info%3Aoclcnum%2F422140868&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3ATechnoscience"></span></span></span></li>
<li><span class="ouvrage" id="Ferenczi2001"><span class="ouvrage" id="Thomas_Ferenczi2001"><a href="Thomas_Ferenczi" title="Thomas Ferenczi">Thomas <span class="nom_auteur">Ferenczi</span></a> (<abbr class="abbr" title="directeur de publication">dir.</abbr>), <cite class="italique">Les défis de la technoscience</cite>, Bruxelles, Ed. Complexe, <time>2001</time>, 160&nbsp;<abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr> <small style="line-height:1em;">(<a href="International_Standard_Book_Number" title="International Standard Book Number">ISBN</a>&nbsp;<span class="nowrap">978-2-87027-903-8</span>, <a href="Online_Computer_Library_Center" title="Online Computer Library Center">OCLC</a>&nbsp;<span class=" noarchive nowrap"><a rel="nofollow" class="external text" href="https://worldcat.org/fr/title/949093086">949093086</a></span>, <a rel="nofollow" class="external text" href="https://books.google.fr/books?id=fwmVInHOpZIC&amp;pg=PP1">lire en ligne</a>)</small><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&amp;rft.genre=book&amp;rft.btitle=Les+d%C3%A9fis+de+la+technoscience&amp;rft.place=Bruxelles&amp;rft.pub=Ed.+Complexe&amp;rft.aulast=Ferenczi&amp;rft.aufirst=Thomas&amp;rft.date=2001&amp;rft.tpages=160&amp;rft.isbn=978-2-87027-903-8&amp;rft_id=info%3Aoclcnum%2F949093086&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3ATechnoscience"></span></span></span></li></ul>
<div class="mw-heading mw-heading4"><h4 id="Années_1990"><span id="Ann.C3.A9es_1990"></span>Années 1990</h4></div>
<ul><li><span class="ouvrage" id="Hottois1996"><span class="ouvrage" id="Gilbert_Hottois1996"><a href="Gilbert_Hottois" title="Gilbert Hottois">Gilbert <span class="nom_auteur">Hottois</span></a>, <cite class="italique">Entre symboles et technosciences&nbsp;: un itinéraire philosophique</cite>, Seyssel, France, <a href="%C3%89ditions_Champ_Vallon" title="Éditions Champ Vallon">Champ Vallon</a>, <abbr class="abbr" title="collection">coll.</abbr>&nbsp;«&nbsp;milieux&nbsp;», <time>1996</time>, 266&nbsp;<abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr> <small style="line-height:1em;">(<a href="International_Standard_Book_Number" title="International Standard Book Number">ISBN</a>&nbsp;<span class="nowrap">978-2-87673-219-3</span>, <a href="Online_Computer_Library_Center" title="Online Computer Library Center">OCLC</a>&nbsp;<span class=" noarchive nowrap"><a rel="nofollow" class="external text" href="https://worldcat.org/fr/title/237329793">237329793</a></span>, <a rel="nofollow" class="external text" href="https://books.google.fr/books?id=V4Vm2R7PyekC&amp;pg=PP1">lire en ligne</a>)</small><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&amp;rft.genre=book&amp;rft.btitle=Entre+symboles+et+technosciences&amp;rft.place=Seyssel%2C+France&amp;rft.pub=Champ+Vallon&amp;rft.stitle=un+itin%C3%A9raire+philosophique&amp;rft.aulast=Hottois&amp;rft.aufirst=Gilbert&amp;rft.date=1996&amp;rft.tpages=266&amp;rft.isbn=978-2-87673-219-3&amp;rft_id=info%3Aoclcnum%2F237329793&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3ATechnoscience"></span></span></span></li>
<li><span class="ouvrage" id="Latouche1995"><span class="ouvrage" id="Serge_Latouche1995"><a href="Serge_Latouche" title="Serge Latouche">Serge <span class="nom_auteur">Latouche</span></a>, <cite class="italique">La mégamachine raison technoscientifique, raison économique et mythe du progrès&nbsp;: essais à la mémoire de Jacques Ellul</cite>, Paris, Éd. la Découverte MAUSS, <abbr class="abbr" title="collection">coll.</abbr>&nbsp;«&nbsp;Recherches&nbsp;», <time>1995</time> (<abbr class="abbr" title="réimpression">réimpr.</abbr>&nbsp;2004), 243&nbsp;<abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr> <small style="line-height:1em;">(<a href="International_Standard_Book_Number" title="International Standard Book Number">ISBN</a>&nbsp;<span class="nowrap">978-2-7071-2457-9</span>, <a href="Online_Computer_Library_Center" title="Online Computer Library Center">OCLC</a>&nbsp;<span class=" noarchive nowrap"><a rel="nofollow" class="external text" href="https://worldcat.org/fr/title/635635935">635635935</a></span>)</small><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&amp;rft.genre=book&amp;rft.btitle=La+m%C3%A9gamachine+raison+technoscientifique%2C+raison+%C3%A9conomique+et+mythe+du+progr%C3%A8s&amp;rft.place=Paris&amp;rft.pub=%C3%89d.+la+D%C3%A9couverte+MAUSS&amp;rft.stitle=essais+%C3%A0+la+m%C3%A9moire+de+Jacques+Ellul&amp;rft.aulast=Latouche&amp;rft.aufirst=Serge&amp;rft.date=1995&amp;rft.tpages=243&amp;rft.isbn=978-2-7071-2457-9&amp;rft_id=info%3Aoclcnum%2F635635935&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3ATechnoscience"></span></span></span></li>
<li><span class="ouvrage" id="Séris1994"><span class="ouvrage" id="Jean-Pierre_Séris1994"><a href="Jean-Pierre_S%C3%A9ris" title="Jean-Pierre Séris">Jean-Pierre <span class="nom_auteur">Séris</span></a>, <cite class="italique">La technique</cite>, Paris, <a href="Presses_universitaires_de_France" title="Presses universitaires de France">Presses universitaires de France</a>, <abbr class="abbr" title="collection">coll.</abbr>&nbsp;«&nbsp;Grandes questions de la philosophie&nbsp;», <time>1994</time> (<abbr class="abbr" title="réimpression">réimpr.</abbr>&nbsp;2013), 414&nbsp;<abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr> <small style="line-height:1em;">(<a href="International_Standard_Book_Number" title="International Standard Book Number">ISBN</a>&nbsp;<span class="nowrap">978-2-13-046034-3</span>, <a href="Online_Computer_Library_Center" title="Online Computer Library Center">OCLC</a>&nbsp;<span class=" noarchive nowrap"><a rel="nofollow" class="external text" href="https://worldcat.org/fr/title/299450654">299450654</a></span>)</small><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&amp;rft.genre=book&amp;rft.btitle=La+technique&amp;rft.place=Paris&amp;rft.pub=Presses+universitaires+de+France&amp;rft.aulast=S%C3%A9ris&amp;rft.aufirst=Jean-Pierre&amp;rft.date=1994&amp;rft.tpages=414&amp;rft.isbn=978-2-13-046034-3&amp;rft_id=info%3Aoclcnum%2F299450654&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3ATechnoscience"></span></span></span></li>
<li><span class="ouvrage" id="BretonRieuTinland1990"><span class="ouvrage" id="Philippe_BretonAlain-Marc_RieuFranck_Tinland1990"><a href="Philippe_Breton" title="Philippe Breton">Philippe <span class="nom_auteur">Breton</span></a>, Alain-Marc Rieu et Franck Tinland, <cite class="italique">La techno-science en question&nbsp;: éléments pour une archéologie du XXe siècle</cite>, Seyssel, <a href="%C3%89ditions_Champ_Vallon" title="Éditions Champ Vallon">Champ Vallon</a>, <abbr class="abbr" title="collection">coll.</abbr>&nbsp;«&nbsp;Milieux&nbsp;», <time>1990</time>, 250&nbsp;<abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr> <small style="line-height:1em;">(<a href="International_Standard_Book_Number" title="International Standard Book Number">ISBN</a>&nbsp;<span class="nowrap">978-2-87673-081-6</span>, <a href="Online_Computer_Library_Center" title="Online Computer Library Center">OCLC</a>&nbsp;<span class=" noarchive nowrap"><a rel="nofollow" class="external text" href="https://worldcat.org/fr/title/22382639">22382639</a></span>, <a rel="nofollow" class="external text" href="https://books.google.fr/books?id=fz1a7HafHp4C&amp;pg=PP1">lire en ligne</a>)</small><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&amp;rft.genre=book&amp;rft.btitle=La+techno-science+en+question+%3A+%C3%A9l%C3%A9ments+pour+une+arch%C3%A9ologie+du+XXe+si%C3%A8cle&amp;rft.place=Seyssel&amp;rft.pub=Champ+Vallon&amp;rft.aulast=Breton&amp;rft.aufirst=Philippe&amp;rft.au=Alain-Marc+Rieu&amp;rft.au=Franck+Tinland&amp;rft.date=1990&amp;rft.tpages=250&amp;rft.isbn=978-2-87673-081-6&amp;rft_id=info%3Aoclcnum%2F22382639&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3ATechnoscience"></span></span></span></li>
<li><span class="ouvrage" id="Prades1992"><span class="ouvrage" id="Jacques_Prades1992">Jacques <span class="nom_auteur">Prades</span> (<abbr class="abbr" title="directeur de publication">dir.</abbr>), <cite class="italique">La technoscience&nbsp;: les fractures des discours</cite>, Paris, <a href="%C3%89ditions_L'Harmattan" title="Éditions L'Harmattan">L'Harmattan</a>, <abbr class="abbr" title="collection">coll.</abbr>&nbsp;«&nbsp;Logiques sociales&nbsp;», <time>1992</time>, 288&nbsp;<abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr> <small style="line-height:1em;">(<a href="International_Standard_Book_Number" title="International Standard Book Number">ISBN</a>&nbsp;<span class="nowrap">978-2-7384-1350-5</span>, <a href="Online_Computer_Library_Center" title="Online Computer Library Center">OCLC</a>&nbsp;<span class=" noarchive nowrap"><a rel="nofollow" class="external text" href="https://worldcat.org/fr/title/406951685">406951685</a></span>, <a rel="nofollow" class="external text" href="https://books.google.fr/books?id=zI9xkYfnJKcC&amp;pg=PP1">lire en ligne</a>)</small><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&amp;rft.genre=book&amp;rft.btitle=La+technoscience&amp;rft.place=Paris&amp;rft.pub=L%27Harmattan&amp;rft.stitle=les+fractures+des+discours&amp;rft.aulast=Prades&amp;rft.aufirst=Jacques&amp;rft.date=1992&amp;rft.tpages=288&amp;rft.isbn=978-2-7384-1350-5&amp;rft_id=info%3Aoclcnum%2F406951685&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3ATechnoscience"></span></span></span></li>
<li><span class="ouvrage" id="Hottois1990"><span class="ouvrage" id="Gilbert_Hottois1990"><a href="Gilbert_Hottois" title="Gilbert Hottois">Gilbert <span class="nom_auteur">Hottois</span></a>, <cite class="italique">Le paradigme bioéthique&nbsp;: une éthique pour la technoscience</cite>, Bruxelles, <a href="De_Boeck_Sup%C3%A9rieur" class="mw-redirect" title="De Boeck Supérieur">De Boeck Universite</a>, <abbr class="abbr" title="collection">coll.</abbr>&nbsp;«&nbsp;Sciences, éthiques, sociétés.&nbsp;», <time>1990</time>, 214&nbsp;<abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr> <small style="line-height:1em;">(<a href="International_Standard_Book_Number" title="International Standard Book Number">ISBN</a>&nbsp;<span class="nowrap">978-2-8041-1414-5</span>, <a href="Online_Computer_Library_Center" title="Online Computer Library Center">OCLC</a>&nbsp;<span class=" noarchive nowrap"><a rel="nofollow" class="external text" href="https://worldcat.org/fr/title/807463183">807463183</a></span>)</small><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&amp;rft.genre=book&amp;rft.btitle=Le+paradigme+bio%C3%A9thique&amp;rft.place=Bruxelles&amp;rft.pub=De+Boeck+Universite&amp;rft.stitle=une+%C3%A9thique+pour+la+technoscience&amp;rft.aulast=Hottois&amp;rft.aufirst=Gilbert&amp;rft.date=1990&amp;rft.tpages=214&amp;rft.isbn=978-2-8041-1414-5&amp;rft_id=info%3Aoclcnum%2F807463183&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3ATechnoscience"></span></span></span></li></ul>
<div class="mw-heading mw-heading4"><h4 id="Années_1980"><span id="Ann.C3.A9es_1980"></span>Années 1980</h4></div>
<ul><li><span class="ouvrage" id="Ellul2010"><span class="ouvrage" id="Jacques_Ellul2010"><a href="Jacques_Ellul" title="Jacques Ellul">Jacques <span class="nom_auteur">Ellul</span></a> (<abbr class="abbr" title="préface">préf.</abbr>&nbsp;Jean-Luc Porquet), <cite class="italique">Le bluff technologique</cite>, Paris, Pluriel, <abbr class="abbr" title="collection">coll.</abbr>&nbsp;«&nbsp;Pluriel&nbsp;», <time>2010</time> (<abbr class="abbr" title="première">1<sup>re</sup></abbr>&nbsp;<abbr class="abbr" title="édition">éd.</abbr> 1988), 748&nbsp;<abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr> <small style="line-height:1em;">(<a href="International_Standard_Book_Number" title="International Standard Book Number">ISBN</a>&nbsp;<span class="nowrap">978-2-8185-0227-3</span>, <a href="Online_Computer_Library_Center" title="Online Computer Library Center">OCLC</a>&nbsp;<span class=" noarchive nowrap"><a rel="nofollow" class="external text" href="https://worldcat.org/fr/title/807371957">807371957</a></span>)</small><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&amp;rft.genre=book&amp;rft.btitle=Le+bluff+technologique&amp;rft.place=Paris&amp;rft.pub=Pluriel&amp;rft.aulast=Ellul&amp;rft.aufirst=Jacques&amp;rft.date=2010&amp;rft.tpages=748&amp;rft.isbn=978-2-8185-0227-3&amp;rft_id=info%3Aoclcnum%2F807371957&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3ATechnoscience"></span></span></span></li>
<li><span class="ouvrage" id="Janicaud1985"><span class="ouvrage" id="Dominique_Janicaud1985"><a href="Dominique_Janicaud" title="Dominique Janicaud">Dominique <span class="nom_auteur">Janicaud</span></a>, <cite class="italique"><a href="La_puissance_du_rationnel" class="mw-redirect" title="La puissance du rationnel">La puissance du rationnel</a></cite>, Paris, <a href="%C3%89ditions_Gallimard" title="Éditions Gallimard">Gallimard</a>, <abbr class="abbr" title="collection">coll.</abbr>&nbsp;«&nbsp;Bibliothèque des idées&nbsp;», <time>1985</time>, 386&nbsp;<abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr> <small style="line-height:1em;">(<a href="International_Standard_Book_Number" title="International Standard Book Number">ISBN</a>&nbsp;<span class="nowrap">978-2-07-070343-2</span>, <a href="Online_Computer_Library_Center" title="Online Computer Library Center">OCLC</a>&nbsp;<span class=" noarchive nowrap"><a rel="nofollow" class="external text" href="https://worldcat.org/fr/title/803308226">803308226</a></span>)</small><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&amp;rft.genre=book&amp;rft.btitle=La+puissance+du+rationnel&amp;rft.place=Paris&amp;rft.pub=Gallimard&amp;rft.aulast=Janicaud&amp;rft.aufirst=Dominique&amp;rft.date=1985&amp;rft.tpages=386&amp;rft.isbn=978-2-07-070343-2&amp;rft_id=info%3Aoclcnum%2F803308226&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3ATechnoscience"></span></span></span></li>
<li><span class="ouvrage" id="Hottois1984"><span class="ouvrage" id="Gilbert_Hottois1984"><a href="Gilbert_Hottois" title="Gilbert Hottois">Gilbert <span class="nom_auteur">Hottois</span></a>, <cite class="italique">Le signe et la technique&nbsp;: la philosophie à l'épreuve de la technique</cite>, Paris, Aubier, <abbr class="abbr" title="collection">coll.</abbr>&nbsp;«&nbsp;Res. / L'invention philosophique&nbsp;», <time>1984</time>, 222&nbsp;<abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr> <small style="line-height:1em;">(<a href="International_Standard_Book_Number" title="International Standard Book Number">ISBN</a>&nbsp;<span class="nowrap">978-2-7007-0352-8</span>, <a href="Online_Computer_Library_Center" title="Online Computer Library Center">OCLC</a>&nbsp;<span class=" noarchive nowrap"><a rel="nofollow" class="external text" href="https://worldcat.org/fr/title/1100334779">1100334779</a></span>)</small><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&amp;rft.genre=book&amp;rft.btitle=Le+signe+et+la+technique+%3A+la+philosophie+%C3%A0+l%27%C3%A9preuve+de+la+technique&amp;rft.place=Paris&amp;rft.pub=Aubier&amp;rft.aulast=Hottois&amp;rft.aufirst=Gilbert&amp;rft.date=1984&amp;rft.tpages=222&amp;rft.isbn=978-2-7007-0352-8&amp;rft_id=info%3Aoclcnum%2F1100334779&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3ATechnoscience"></span></span></span></li>
<li><span class="ouvrage" id="Hottois2004"><span class="ouvrage" id="Gilbert_Hottois2004"><a href="Gilbert_Hottois" title="Gilbert Hottois">Gilbert <span class="nom_auteur">Hottois</span></a>, <cite class="italique">Philosophies des sciences, philosophies des techniques</cite>, Paris, <a href="%C3%89ditions_Odile_Jacob" title="Éditions Odile Jacob">Odile Jacob</a>, <time class="nowrap" datetime="2004-10" data-sort-value="2004-10">octobre 2004</time>, 224&nbsp;<abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr> <small style="line-height:1em;">(<a href="International_Standard_Book_Number" title="International Standard Book Number">ISBN</a>&nbsp;<span class="nowrap">978-2-7381-1560-7</span>, <a href="Online_Computer_Library_Center" title="Online Computer Library Center">OCLC</a>&nbsp;<span class=" noarchive nowrap"><a rel="nofollow" class="external text" href="https://worldcat.org/fr/title/404184912">404184912</a></span>, <a rel="nofollow" class="external text" href="https://www.odilejacob.fr/catalogue/sciences-humaines/philosophie/philosophies-des-sciences-philosophies-des-techniques_9782738115607.php">présentation en ligne</a>, <a rel="nofollow" class="external text" href="https://books.google.fr/books?id=irDg5lj4be4C&amp;pg=PP1">lire en ligne</a>)</small><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&amp;rft.genre=book&amp;rft.btitle=Philosophies+des+sciences%2C+philosophies+des+techniques&amp;rft.place=Paris&amp;rft.pub=Odile+Jacob&amp;rft.aulast=Hottois&amp;rft.aufirst=Gilbert&amp;rft.date=2004-10&amp;rft.tpages=224&amp;rft.isbn=978-2-7381-1560-7&amp;rft_id=info%3Aoclcnum%2F404184912&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3ATechnoscience"></span></span></span></li></ul>
<div class="mw-heading mw-heading4"><h4 id="Années_1970"><span id="Ann.C3.A9es_1970"></span>Années 1970</h4></div>
<ul><li><a href="Jacques_Ellul" title="Jacques Ellul">Jacques Ellul</a>, <i><a href="Le_Syst%C3%A8me_technicien" title="Le Système technicien">Le Système technicien</a></i>, 1977; réédition&nbsp;: Le cherche midi, 2012</li>
<li><a href="J%C3%BCrgen_Habermas" title="Jürgen Habermas">Jürgen Habermas</a>, <i>La technique et la science comme "idéologie"</i>, Gallimard, 1973; titre original&nbsp;: <i>Technik und Wissenschaft als "Ideologie”</i> (1968)</li></ul>
<div class="mw-heading mw-heading3"><h3 id="Articles_et_numéros_spéciaux_de_revues"><span id="Articles_et_num.C3.A9ros_sp.C3.A9ciaux_de_revues"></span>Articles et numéros spéciaux de revues</h3></div>
<ul><li><a rel="nofollow" class="external text" href="http://www.cjf.qc.ca/fr/relations/article.php?ida=1509">Technoscience&nbsp;: la boîte de Pandore</a>, <abbr class="abbr" title="numéro">n<sup>o</sup></abbr>&nbsp;738 de la revue québécoise <i>Relations</i>, <time class="nowrap" datetime="2009-08" data-sort-value="2009-08">août 2009</time></li>
<li>Thomas Feixa, <a rel="nofollow" class="external text" href="http://www.monde-diplomatique.fr/2003/11/FEIXA/10645">Ces libertaires qui luttent contre la technoscience</a>, <i>Le Monde diplomatique</i>, <time class="nowrap" datetime="2003-11" data-sort-value="2003-11">novembre 2003</time></li>
<li><a href="Christophe_Bonneuil" title="Christophe Bonneuil">Christophe Bonneuil</a> et Jean-Paul Gaudillière, "Politique du risque et expertise plurielle&nbsp;: la technoscience au péril de la démocratie", Mouvements, <abbr class="abbr" title="numéro">n<sup>o</sup></abbr>&nbsp;7, janvier-<time class="nowrap" datetime="2000-02" data-sort-value="2000-02">février 2000</time></li>
<li>André-Yves Portnoff, <i><a rel="nofollow" class="external text" href="http://www.monde-diplomatique.fr/1998/04/PORTNOFF/3692">Ravages de la technoscience</a></i>, <i>Le Monde diplomatique</i>, <time class="nowrap" datetime="1998-04" data-sort-value="1998-04">avril 1998</time></li></ul>
<dl><dd>(compte rendu du <abbr class="abbr" title="numéro">n<sup>o</sup></abbr>&nbsp;38 de <i>Manière de voir</i>, mars-<time class="nowrap" datetime="1998-04" data-sort-value="1998-04">avril 1998</time>, titré <a rel="nofollow" class="external text" href="http://www.monde-diplomatique.fr/mav/38/">"Ravages de la technoscience"</a>)<br></dd></dl>
<ul><li><a href="Gilbert_Hottois" title="Gilbert Hottois">Gilbert Hottois</a>, <i>Éthique et techno-science</i>, La pensée et les hommes (revue de philosophie et de morale laïque), 1978</li></ul>
<div class="mw-heading mw-heading2"><h2 id="Voir_aussi">Voir aussi</h2></div>
<div class="mw-heading mw-heading3"><h3 id="Bibliographie_2">Bibliographie</h3></div>
<ul><li><a rel="nofollow" class="external text" href="http://zilsel.hypotheses.org/1875#_ftnref3">Note historique sur le mot "technoscience"</a>, <a href="Dominique_Raynaud" title="Dominique Raynaud">Dominique Raynaud</a>, <i>Zilzel</i>, <time class="nowrap" datetime="2015-04" data-sort-value="2015-04">avril 2015</time>.</li>
<li><a rel="nofollow" class="external text" href="http://www.cairn.info/zen.php?ID_ARTICLE=RSI_086_0024">La technoscience&nbsp;: de l'origine du mot à ses usages actuels</a>, <a href="Gilbert_Hottois" title="Gilbert Hottois">Gilbert Hottois</a>, 2006.</li>
<li><a rel="nofollow" class="external text" href="http://www.agrobiosciences.org/article.php3?id_article=0903">La technoscience étouffera-t-elle la science&nbsp;?</a>, <a href="Jean-Marc_L%C3%A9vy-Leblond" title="Jean-Marc Lévy-Leblond">Jean-Marc Lévy-Leblond</a>, 2000.</li></ul>
<div class="mw-heading mw-heading3"><h3 id="Articles_connexes">Articles connexes</h3></div>
<div style="column-width:30em;column-gap:1em;" class="colonnes">
<ul><li><a href="Automation_industrielle" class="mw-redirect" title="Automation industrielle">Automation industrielle</a></li>
<li><a href="Autonomie_de_la_science" title="Autonomie de la science">Autonomie de la science</a></li>
<li><a href="Biotechnologie" title="Biotechnologie">Biotechnologie</a></li>
<li><a href="%C3%89conomie_post-industrielle" title="Économie post-industrielle">Économie post-industrielle</a></li>
<li><a href="%C3%89ditologie" title="Éditologie">Éditologie</a></li>
<li><a href="Gouvernance" title="Gouvernance">Gouvernance</a></li>
<li><a href="Histoire_des_sciences" title="Histoire des sciences">Histoire des sciences</a></li>
<li><a href="Histoire_des_techniques" title="Histoire des techniques">Histoire des techniques</a></li>
<li><a href="Industrialisation" title="Industrialisation">Industrialisation</a></li>
<li><a href="Intelligence_artificielle" title="Intelligence artificielle">Intelligence artificielle</a></li>
<li><a href="Nanotechnologie" title="Nanotechnologie">Nanotechnologie</a></li>
<li><a href="Nanotechnologies%2C_biotechnologies%2C_informatique_et_sciences_cognitives" title="Nanotechnologies, biotechnologies, informatique et sciences cognitives">NBIC</a></li>
<li><a href="Nouvelles_technologies" title="Nouvelles technologies">Nouvelles technologies</a></li>
<li><a href="Philosophie_de_la_technique" title="Philosophie de la technique">Philosophie de la technique</a></li>
<li><a href="Philosophie_des_sciences" title="Philosophie des sciences">Philosophie des sciences</a></li>
<li><a href="Productivisme" title="Productivisme">Productivisme</a></li>
<li><a href="Progr%C3%A8s" title="Progrès">Progrès</a></li>
<li><a href="Progr%C3%A8s_technique" title="Progrès technique">Progrès technique</a></li>
<li><a href="Recherche_et_d%C3%A9veloppement" title="Recherche et développement">Recherche et développement</a> (R&amp;D)</li>
<li><a href="R%C3%A9volution_industrielle" title="Révolution industrielle">Révolution industrielle</a></li>
<li><a href="R%C3%A9volution_num%C3%A9rique" title="Révolution numérique">Révolution numérique</a></li>
<li><a href="Robotisation" class="mw-redirect" title="Robotisation">Robotisation</a></li>
<li><a href="Science" title="Science">Science</a></li>
<li><a href="Socio-technique" class="mw-redirect" title="Socio-technique">Socio-technique</a></li>
<li><a href="Technique" title="Technique">Technique</a></li>
<li><a href="Technologie" title="Technologie">Technologie</a></li>
<li><a href="Valorisation_de_la_recherche" title="Valorisation de la recherche">Valorisation de la recherche</a></li>
<li><a href="Troisi%C3%A8me_r%C3%A9volution_industrielle" title="Troisième révolution industrielle">Troisième révolution industrielle</a></li>
<li><a href="La_Puissance_du_rationnel" title="La Puissance du rationnel">La Puissance du rationnel</a></li></ul>
</div>
<dl><dt>Penseurs</dt></dl>
<div style="column-width:30em;column-gap:1em;" class="colonnes">
<ul><li><a href="Jean-Claude_Baudet" title="Jean-Claude Baudet">Jean C. Baudet</a></li>
<li><a href="Bernadette_Bensaude-Vincent" title="Bernadette Bensaude-Vincent">Bernadette Bensaude-Vincent</a></li>
<li><a href="Jacques_Ellul" title="Jacques Ellul">Jacques Ellul</a></li>
<li><a href="Gilbert_Hottois" title="Gilbert Hottois">Gilbert Hottois</a></li>
<li><a href="Hans_Jonas" title="Hans Jonas">Hans Jonas</a></li>
<li><a href="Bruno_Latour" title="Bruno Latour">Bruno Latour</a></li>
<li><a href="Isabelle_Stengers" title="Isabelle Stengers">Isabelle Stengers</a></li></ul>
</div>
<ul id="bandeau-portail" class="bandeau-portail"><li><span class="bandeau-portail-element"><span class="bandeau-portail-icone"><span class="noviewer" typeof="mw:File"></span></span> <span class="bandeau-portail-texte">Portail des sciences</span> </span></li> </ul></div><!--htdig_noindex--><div><div class="zim-footer">
Cet article est issu de <a class="external text" title="Dernière modification le 2024-02-04" href="https://fr.wikipedia.org/wiki/?title=Technoscience&amp;oldid=212159141">Wikipédia</a>. Sauf mention contraire, le texte est disponible sous <a class="external text" href="https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/deed.fr">Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0</a>. Des conditions supplémentaires peuvent s’appliquer aux fichiers multimédias.
</div>
</div><!--/htdig_noindex--></div>
</div>
</main>
</div>
</div>
</div>
<script src="./_webp_/webpHandler.js"></script>

</body></html>